Stoisz już kilka kroków od cmentarnej bramy. Groby zostają za plecami, znicze nikną między drzewami, a przed tobą jest droga do domu. Właśnie w takim momencie niektórzy wykonują dziwny gest: strzepują dłonie, otrzepują rękawy albo nogawki, jakby chcieli zostawić coś po drugiej stronie bramy.

Dzisiaj można usłyszeć, że w ten sposób należy „strząsnąć z siebie energię cmentarza”. Dawniej nie używano jednak takiego języka. W ludowych wierzeniach chodziło raczej o coś znacznie bardziej konkretnego i zarazem niepokojącego: kontakt ze śmiercią należało zakończyć, a tego, co należało do zmarłych, nie powinno się przynosić do świata żywych.

Nie wolno było oglądać się za siebie. Po powrocie z pogrzebu praktykowano oczyszczające mycie. Zamykano drzwi i okna, aby dusza nie wróciła do domu. W różnych tradycjach starano się nawet nie wynosić z cmentarza jego ziemi. Czy współczesny gest otrzepywania się przy bramie jest pozostałością właśnie takiego sposobu myślenia?

Symboliczne otrzepywanie ubrania przy wyjściu z cmentarza nawiązuje do przekonania, że tego, co związane ze światem zmarłych, nie należy zabierać ze sobą do domu

Brama cmentarza nie była zwykłą furtką

W kulturze tradycyjnej granice miały ogromne znaczenie. Próg domu, rozstaje dróg, miedza, brama czy wejście do lasu nie były wyłącznie elementami przestrzeni. Były miejscami przejścia – punktami, w których człowiek znajdował się pomiędzy jednym porządkiem a drugim.

Cmentarz był pod tym względem miejscem szczególnym. Za jego murem znajdowała się przestrzeń przeznaczona dla zmarłych. Po drugiej stronie toczyło się zwyczajne życie.

Dlatego przekroczenie bramy mogło mieć znaczenie symboliczne. Wchodząc, człowiek na pewien czas znajdował się w przestrzeni związanej ze śmiercią. Wychodząc, miał ją pozostawić za sobą.

Podobny mechanizm można odnaleźć w wielu dawnych obrzędach pogrzebowych. Polski Atlas Etnograficzny dokumentuje na przykład zwyczaj otwierania drzwi, okien, a nawet szuflad podczas wyprowadzania zmarłego, aby dusza mogła opuścić dom. Po wyniesieniu ciała drzwi i okna ponownie zamykano, żeby uniemożliwić duszy powrót do mieszkania.

To ważny szczegół. Śmierci nie traktowano wyłącznie jako biologicznego końca życia. Towarzyszył jej cały rytuał oddzielania zmarłego od przestrzeni, którą dotąd zajmował.

Brama cmentarza zostaje za plecami. Jeszcze przez chwilę widać światło zniczy, między drzewami majaczą nagrobki, a wokół panuje charakterystyczna cisza. Właśnie wtedy, według starego przesądu, należy zrobić coś bardzo prostego: iść na przód i nie oglądać się za siebie.

Dlaczego? W dawnych wierzeniach odwrócenie głowy w stronę cmentarza nie było niewinnym gestem. Miało ponownie nawiązywać kontakt ze światem, który przed chwilą opuściliśmy. W niektórych przekazach obawiano się nawet, że zmarły może potraktować takie spojrzenie jak wezwanie i podążyć za człowiekiem.

Brzmi jak opowieść stworzona specjalnie na Halloween. Problem w tym, że motyw jest znacznie starszy. Zakaz patrzenia za siebie pojawia się w obrzędach pogrzebowych, folklorze, mitach i magicznych zakazach występujących w wielu kulturach. Co więcej, polscy etnolodzy również zwracali na niego uwagę.

Kamień znaleziony przy grobie, fragment starego znicza, kwiat, kasztan, gałązka, a nawet odrobina ziemi. Dla jednych to nic nieznaczące przedmioty. Według dawnych wierzeń z cmentarza nie powinno się jednak zabierać do domu właściwie niczego.

Powód nie był wyłącznie kwestią szacunku dla miejsca pochówku. Cmentarz traktowano jako przestrzeń należącą częściowo do zmarłych, a rzeczy, które się w niej znalazły, mogły zostać symbolicznie związane ze światem śmierci.

Dlatego nawet niewinny przedmiot zabrany z grobu miał według przesądów sprowadzić do domu pecha, chorobę, niepokój, a w najbardziej mrocznych wersjach – przyciągnąć za sobą obecność zmarłego.

Rougham – miejsce, w którym miał pojawiać się nieistniejący dom

Rougham jest niewielką miejscowością w angielskim hrabstwie Suffolk, położoną kilka kilometrów od Bury St Edmunds. Na pierwszy rzut oka trudno znaleźć tu cokolwiek, co wyróżniałoby tę część wschodniej Anglii spośród dziesiątek podobnych terenów: pola uprawne, niewielkie drogi, skupiska drzew i sąsiadujące ze sobą wsie.

A jednak właśnie z obszaru pomiędzy Rougham Green a Bradfield St George od ponad stu lat pochodzą opowieści o czymś niezwykle konkretnym. Nie o świetle na niebie, cieniu w lesie ani trudnej do określenia postaci. Świadkowie opisywali duży, elegancki dom, którego w tym miejscu nie powinno być.

W relacjach powtarza się kilka szczegółów: czerwona cegła, georgiańska architektura, wysokie okna, ogród, drzewa oraz dekoracyjna brama. Niektórzy widzieli budynek tylko przez chwilę. Inni byli przekonani, że po prostu natrafili na nieznaną im wiejską rezydencję – i dopiero później odkrywali, że w miejscu, w którym ją widzieli, nie stoi żaden dom.

Historia jest dziś znana jako Rougham Mirage, czyli „miraż z Rougham”. Nazwa jest jednak nieco myląca, ponieważ nie ustalono, że rzeczywiście chodziło o zjawisko optyczne.

Jeszcze bardziej niezwykłe jest to, że relacje nie pochodzą od jednej osoby. Pojawiają się w nich różni świadkowie i różne dekady.

Ruth Wynne i jej uczennica – najlepiej udokumentowana obserwacja

Najważniejsza dla całej historii jest relacja nauczycielki Ruth Wynne, która w 1926 roku zamieszkała w Rougham. Okolica była jej wówczas niemal zupełnie nieznana, dlatego podczas popołudniowych spacerów poznawała teren razem ze swoją około dziesięcioletnią uczennicą.

Pewnego pochmurnego, wilgotnego popołudnia, prawdopodobnie w październiku 1926 roku, obie postanowiły dojść do kościoła w sąsiednim Bradfield St George.

Przeszły przez pola i gospodarstwo, a następnie wyszły na drogę. Wtedy po jej przeciwnej stronie zobaczyły wysoki ceglany mur oraz żelazną bramę.

Za bramą znajdował się podjazd prowadzący do dużego domu. Część budynku przesłaniały drzewa, lecz według późniejszej relacji Wynne nie miała wątpliwości, że patrzy na okazałą wiejską posiadłość.

Dom wyglądał jak budowla w stylu georgiańskim. Nie był ruiną, mglistym kształtem ani obrazem widzianym przez kilka sekund. Kobiety potraktowały go jak całkowicie normalny element krajobrazu.

To bardzo istotny szczegół całej historii: podczas pierwszej obserwacji Wynne nie sądziła, że dzieje się cokolwiek niezwykłego.

Dopiero później miało się okazać, że domu nie powinno tam być.

Wróciły kilka miesięcy później. Domu nie było

Ruth Wynne i jej uczennica nie przeszły tą samą trasą ponownie aż do późnej zimy lub początku wiosny następnego roku.

Kiedy znalazły się w tym samym miejscu, obie miały niemal jednocześnie zauważyć, że coś jest nie tak.

Zniknął mur.

Nie było żelaznych bram. Nie było podjazdu. Nie było również domu.

Zamiast tego przy drodze znajdował się rów, a dalej nierówny, zarośnięty teren z drzewami, chwastami, niewielkimi wzniesieniami i zagłębieniami wypełnionymi wodą.

Pierwszą myślą Wynne było podobno to, że budynek został w międzyczasie rozebrany. Jednak wygląd terenu miał przeczyć takiemu rozwiązaniu. Drzewa i roślinność nie wyglądały na coś, co pojawiło się w ciągu kilku miesięcy, a w miejscu, w którym wcześniej miał znajdować się dom, znajdowały się m.in. niewielkie zbiorniki wodne.

Nauczycielka mieszkała w tej okolicy jeszcze przez kilka lat. Jak później twierdziła, nigdy więcej nie odnalazła budynku.

Jej uczennica również miała przez kolejne lata dobrze poznać okolicę i także nie była w stanie wskazać domu odpowiadającego temu, który widziały podczas pierwszego spaceru.

Relacja trafia do Ernesta Bennetta

Historia Wynne jest szczególnie interesująca dlatego, że nie pojawiła się po raz pierwszy kilkadziesiąt lat później na stronie internetowej poświęconej zjawiskom paranormalnym.

W latach 30. Ruth Wynne przekazała swoją relację sir Ernestowi Nathanielowi Bennettowi, brytyjskiemu politykowi, autorowi i członkowi środowiska związanego z Society for Psychical Research.

Ernest Nathaniel Bennett, brytyjski polityk i badacz zjawisk parapsychicznych

Bennett zbierał wówczas świadectwa dotyczące niewyjaśnionych obserwacji. Opublikował je w książce Apparitions and Haunted Houses: A Survey of Evidence. Pierwsze wydanie pracy ukazało się przed II wojną światową, a książka była później wielokrotnie wznawiana.

To właśnie dzięki zachowaniu tej relacji wiemy, że historia dwóch kobiet funkcjonowała na długo przed powstaniem współczesnych internetowych legend o „przesunięciach w czasie”.

Nie oznacza to oczywiście, że relacja automatycznie staje się dowodem zjawiska paranormalnego. Pokazuje jednak, że nie jest to legenda wymyślona w ostatnich latach.

James Cobbold – dom, przerażony koń i nagły chłód

Jeszcze dziwniejsza historia pojawiła się wiele lat później, gdy lokalny historyk Leonard Aves zaczął badać sprawę znikającego domu.

Dotarł do relacji człowieka występującego pod nazwiskiem James Cobbold. Nazwisko to było pseudonimem użytym w publikacji, dlatego należy zachować ostrożność przy traktowaniu go jako pełnej identyfikacji świadka.

Opowieść Cobbolda ukazała się 20 grudnia 1975 roku w brytyjskim magazynie Amateur Gardening.

Cobbold twierdził, że do niezwykłych okoliczności doszło około 1911 lub 1912 roku, kiedy był jeszcze chłopcem. Jechał wozem zaprzężonym w kucyka razem z miejscowym rzeźnikiem George'em Waylettem. Trasa prowadziła w kierunku Bradfield St George. W pewnym momencie wydarzyło się coś, co w jego opisie wyraźnie odróżnia tę obserwację od zwykłego pomylenia budynków. 

Cobbold wspominał nagły odgłos przypominający gwałtowne poruszenie powietrza oraz wyraźne ochłodzenie, mimo że miał być czerwiec. Koń zareagował gwałtownie. Spłoszył się i stanął dęba, a Waylett wypadł z wozu. Cobbold utrzymał się na pojeździe i próbował opanować zwierzę.

Właśnie wtedy zobaczył budynek.

Według jego relacji był to duży, symetryczny, trzypiętrowy dom z czerwonej cegły, wyraźnie przypominający architekturę georgiańską. Przed nim znajdował się starannie utrzymany ogród.

Cobbold zapamiętał nawet układ rabat. Miał widzieć sześć kwietników, w których rosły m.in. pelargonie, bratki i róże.

Następnie wokół domu miała pojawić się jakby mgła. Budynek stopniowo znikał z pola widzenia, aż przestał być widoczny.

W przeciwieństwie do Ruth Wynne Cobbold, twierdził więc nie tylko, że zobaczył budynek, którego później nie można było znaleźć. Utrzymywał, że obserwował sam moment jego zniknięcia.

Robert Palfrey i jeszcze starsza historia z 1860 roku

Cobbold twierdził również, że jego doświadczenie nie było pierwszym tego rodzaju przypadkiem w rodzinie.

Jego pradziadek – w późniejszych opracowaniach występujący jako Robert Palfrey – miał zobaczyć podobny budynek około 1860 roku.

Według przekazu Palfrey przebywał wieczorem w okolicach Rougham, gdy poczuł nagłe ochłodzenie. Następnie zobaczył duży dom z czerwonej cegły, ogród oraz ozdobne żelazne bramy.

Budynek miał po pewnym czasie zniknąć.

Historia ta jest jednak znacznie słabiej udokumentowana niż relacja Ruth Wynne. Nie dysponujemy zapisem sporządzonym przez Palfreya bezpośrednio po zdarzeniu. Informacja o obserwacji z 1860 roku pochodzi z późniejszego rodzinnego przekazu i opracowań.

To rozróżnienie jest bardzo ważne.

Jeżeli podobieństwo opisów Palfreya i Cobbolda wydaje się niezwykłe, trzeba pamiętać, że obaj należeli do tej samej rodziny. Nie można więc traktować ich zeznań jak dwóch całkowicie niezależnych relacji.

George Waylett miał widzieć dom więcej niż raz

Jeszcze bardziej interesujący jest w tej historii George Waylett.

Według Cobbolda po uspokojeniu konia i powrocie do rzeźnika Waylett miał dać do zrozumienia, że nie był to pierwszy raz, kiedy zetknął się z tym zjawiskiem.

Cobbold utrzymywał, że Waylett widział tajemniczy dom wcześniej – prawdopodobnie dwukrotnie – ale niechętnie o tym mówił, ponieważ mieszkańcy wyśmiewali jego opowieści.

Jeśli przekaz Cobbolda jest zgodny z prawdą, liczba obserwacji rośnie więc jeszcze bardziej. Problem polega na tym, że nie znamy niezależnej pisemnej relacji samego Wayletta.

W praktyce informacje o jego wcześniejszych spotkaniach znamy z relacji osoby trzeciej.

Leonard Aves próbuje rozwiązać zagadkę

W latach 70. sprawą zainteresował się Leonard Aves, mieszkaniec Rougham i lokalny historyk.

To ważna postać w całej historii, ponieważ Aves nie rozpoczął badań jako człowiek przekonany o paranormalnym charakterze zjawiska. Próbował przede wszystkim ustalić, czy świadkowie mogli po prostu zobaczyć istniejący w okolicy budynek.

Leonard Arthur Aves

Problem wydawał się przecież możliwy do rozwiązania.

Jeżeli Ruth Wynne zobaczyła duży georgiański dom, należało sprawdzić stare mapy, lokalne majątki oraz historię zabudowy. Być może z określonego miejsca widoczna była odległa posiadłość. Być może świadkowie pomylili drogę. Być może w grę wchodziło niezwykłe załamanie światła.

Aves przez lata zajmował się historią miejscowości i opublikował opracowania dotyczące Rougham. Miał więc znacznie lepszą orientację w lokalnej topografii niż większość późniejszych autorów opisujących tę historię.

Według zachowanej relacji nie udało mu się znaleźć budynku, który przekonująco odpowiadałby opisowi Ruth Wynne.

W wywiadzie dla lokalnego Bury Free Press w 1978 roku Aves odniósł się również do możliwości wystąpienia mirażu. Nie wykluczał zjawisk optycznych jako takich, ale zwracał uwagę na podstawowy problem: aby wytłumaczyć obserwację klasycznym mirażem, należałoby wskazać rzeczywisty budynek, którego obraz został przeniesiony optycznie w inne miejsce. Takiego odpowiednika nie potrafił znaleźć.

Jean Batram – podobna obserwacja po ponad stu latach

Historia nie zakończyła się na relacjach z początku XX wieku.

W 2007 roku na łamach Bury Free Press opisano doświadczenie Jean Batram, mieszkanki pobliskiego Great Barton.

Batram wspominała niedzielną przejażdżkę samochodem z mężem. Jadąc przez Rougham wzdłuż Kingshall Street, spojrzała przez świeżo zaorane pole i zauważyła duży, wolnostojący dom.

Budynek zrobił na niej na tyle duże wrażenie, że powiedziała mężowi, iż przyjrzy mu się dokładniej podczas drogi powrotnej.

Kiedy później wracali tą samą trasą, domu nie było.

Batram zaczęła nawet zastanawiać się, czy rzeczywiście jadą tą samą drogą. Jej mąż potwierdził, że tak.

Według później opublikowanej relacji kobieta zapamiętała duży georgiański budynek z rzędem wysokich okien i drzewami znajdującymi się za nim. Twierdziła również, że przed zdarzeniem nie znała historii „znikającego domu” w Rougham.

Właśnie ten element sprawia, że przypadek Batram jest ciekawy: zdarzenie miało nastąpić około osiemdziesięciu lat po obserwacji Ruth Wynne.

Przybliżony rejon części relacji o znikającym domu – okolice Kingshall Street, Gypsy Lane i Colville’s Grove w Rougham. Marker ma charakter orientacyjny i nie wskazuje dokładnego miejsca wszystkich obserwacji.

Czy wszyscy rzeczywiście widzieli ten sam dom?

Na tym etapie łatwo powiedzieć: „przez 150 lat ludzie widzieli dokładnie ten sam budynek”. Byłoby to jednak zbyt dużym uproszczeniem.

Opisy rzeczywiście mają wspólne elementy:

Istnieje jednak zasadniczy problem: lokalizacje poszczególnych obserwacji nie są całkowicie zgodne.

Ruth Wynne sytuowała swoje doświadczenie w pobliżu drogi prowadzącej do Bradfield St George. Cobbold wiele lat później wskazywał okolice Gypsy Lane i Colville's Grove.

Nie można więc powiedzieć z pełnym przekonaniem, że wszyscy patrzyli dokładnie na ten sam punkt.

Możliwe są co najmniej dwa scenariusze: albo świadkowie opisywali różne zjawiska, które z czasem połączono w jedną legendę, albo – jeśli potraktować relacje dosłownie – pojawiający się budynek nie był związany z jednym konkretnym miejscem.

Ta druga możliwość jest oczywiście hipotezą paranormalną i nie ma dla niej naukowego potwierdzenia.

A może chodziło o prawdziwy Rougham Hall?

Nazwa miejscowości może prowadzić do bardzo prostego podejrzenia: przecież w Rougham rzeczywiście istniała duża rezydencja.

Rougham Hall ma dobrze udokumentowaną historię.

W 1821 roku Jane Judith Bennet i jej mąż Philip Bennet zlecili architektowi Thomasowi Hopperowi budowę nowej siedziby. Powstał duży pałac w stylu Tudor Gothic. Budowla została poważnie uszkodzona podczas niemieckiego nalotu 23 września 1940 roku, a jej ruiny istnieją do dziś.

Problem polega na tym, że dom opisywany przez świadków nie bardzo do niego pasuje.

Rougham Hall był budynkiem neogotyckim, podczas gdy Wynne i Cobbold opisywali dom kojarzący się z architekturą georgiańską. Do tego istniejąca rezydencja znajdowała się w innym miejscu.

W okolicy istniały jednak również wcześniejsze siedziby.

Historia Rougham Estate jest skomplikowana. Majątek przez pewien czas był podzielony pomiędzy Rougham Place i Rougham Old Hall. Później ponownie go połączono, a wcześniejszy Old Hall został prawdopodobnie rozebrany pod koniec XIX wieku.

To otwiera interesującą możliwość: czy świadkowie mogli widzieć jakiś stary budynek, którego lokalizacja została później źle zapamiętana?

Jak dotąd nie wskazano jednak konkretnej dawnej rezydencji, która jednocześnie zgadzałaby się pod względem wyglądu, lokalizacji i opisów świadków.

Miraż, błąd pamięci czy „przesunięcie w czasie”?

Rougham jest często przedstawiane jako przykład tzw. time slip – hipotetycznego chwilowego „przesunięcia w czasie”, podczas którego człowiek miałby zobaczyć fragment rzeczywistości należący do innej epoki.

Podobny motyw pojawia się w wielu opowieściach o rzekomych przesunięciach w czasie i przejściach do innych rzeczywistości. Znane są również historie osób, które rzekomo same miały znaleźć się poza swoim czasem – jak legenda o Rudolphie Fentzu. W jego przypadku udało się jednak wykazać literackie źródło całej opowieści.

W Rougham sytuacja jest inna. Nie mamy jednej sensacyjnej historii o człowieku „wyrzuconym z czasu”, lecz kilka relacji gromadzonych w różnych okresach.

Nie oznacza to jednak, że potrzebujemy zjawiska paranormalnego, aby próbować je wyjaśnić.

Miraż

Miraże są rzeczywistymi zjawiskami atmosferycznymi. Powstają, gdy światło przechodzi przez warstwy powietrza o różnej temperaturze i gęstości, przez co obraz odległego obiektu może zostać przemieszczony, zniekształcony albo zwielokrotniony.

Teoretycznie mogłoby to tłumaczyć pojawienie się budynku w nietypowym miejscu.

Problem pozostaje ten sam, który zauważał Leonard Aves: trzeba znaleźć rzeczywisty budynek będący źródłem obrazu.

Pomyłka topograficzna

Ruth Wynne dopiero poznawała okolicę. Można więc założyć, że podczas pierwszego spaceru poszła inną drogą, niż później sądziła.

Ta hipoteza jest prosta i nie wymaga żadnych niezwykłych zjawisk.

Nie wyjaśnia jednak wszystkiego. Wynne widziała znajdujący się niedaleko kościół w Bradfield St George i opisywała drogę w odniesieniu do konkretnych punktów terenowych. Mieszkała też później w okolicy przez kilka lat i miała próbować odnaleźć budynek.

Rekonstrukcja pamięci

Im więcej czasu mija od wydarzenia, tym większe znaczenie ma sposób działania ludzkiej pamięci.

Nie przechowujemy wspomnień jak nagrań wideo. Za każdym razem częściowo je rekonstruujemy. Informacje usłyszane później mogą więc wpływać na pierwotny obraz zdarzenia.

To szczególnie istotne w przypadku rodzinnej historii Palfreya i Cobbolda. Cobbold znał zapewne wcześniejszą opowieść i podobieństwo jego relacji do relacji pradziadka nie jest dowodem dwóch całkowicie niezależnych obserwacji.

Legenda, która zaczęła przyciągać kolejne historie

Możliwy jest również proces folklorystyczny. Gdy w okolicy utrwali się opowieść o „znikającym domu”, późniejsze niejasne obserwacje mogą zostać do niej dopasowane.

To problem szczególnie przy relacjach powstałych już po nagłośnieniu przypadku.

Dlatego najcenniejsze są te zeznania, w których świadek deklarował, że wcześniej nie znał legendy.

Time slip – chwilowe „nałożenie” przeszłości?

Najbardziej niezwykła interpretacja zakłada, że świadkowie przez chwilę obserwowali obraz miejsca pochodzący z innego okresu.

W takim ujęciu nie chodziłoby o fizyczne przeniesienie człowieka w czasie, lecz o chwilowe „nałożenie” dwóch obrazów przestrzeni.

Nie istnieje jednak znany mechanizm fizyczny pozwalający budynkowi z przeszłości stać się na kilka minut optycznie widocznym we współczesnym krajobrazie. Ogólna teoria względności dopuszcza zjawiska związane z różnym tempem upływu czasu, ale nie przewiduje spontanicznego wyświetlania obrazów przeszłości w określonych miejscach.

Dlatego określenie „anomalia czasoprzestrzenna” w przypadku Rougham należy traktować jako interpretację relacji świadków, a nie jako rozpoznane zjawisko fizyczne.

Opisywaliśmy już przypadek, w którym świadkowie również mieli odnieść wrażenie, że na kilka chwil zmieniły się normalne właściwości otoczenia – relacja o przezroczystej kuli i „zatrzymanym czasie” w Karkonoszach. W Rougham nie ma jednak UFO ani niezwykłego obiektu na niebie. Cała zagadka sprowadza się do czegoś znacznie bardziej przyziemnego: domu stojącego tam, gdzie domu nie powinno być.

Co jeszcze dziwniejsze – to znowu Suffolk

Historia znikającego domu w Rougham staje się jeszcze ciekawsza, gdy spojrzymy na nią w szerszym kontekście geograficznym. Rougham leży w angielskim hrabstwie Suffolk – tym samym, z którym związane są także inne niezwykłe i dobrze znane historie.

Zaledwie kilka kilometrów od Rougham znajduje się Woolpit, miejscowość znana ze średniowiecznej opowieści o dwojgu dzieciach o zielonkawej skórze, które miały pojawić się niespodziewanie w pobliżu wsi. Ich historię opisali średniowieczni kronikarze William z Newburgh i Ralph z Coggeshall. Więcej o tym przypadku piszemy w artykule „Zielone dzieci z Woolpit – czy przyszły z innego wymiaru?”.

W tym samym hrabstwie znajduje się również Rendlesham Forest, gdzie pod koniec grudnia 1980 roku amerykańscy żołnierze stacjonujący w bazach RAF Woodbridge i RAF Bentwaters zgłosili serię niezwykłych obserwacji. Zachowały się nazwiska świadków, wojskowa notatka podpułkownika Charlesa Halta oraz nagranie wykonane podczas jednej z nocnych wypraw do lasu. Szczegółowo opisujemy tę sprawę w materiale „Nie potrafimy powiedzieć, co było – relacje żołnierzy z Rendlesham Forest”.

Nie ma podstaw, aby twierdzić, że historie z Rougham, Woolpit i Rendlesham są ze sobą bezpośrednio powiązane. Dzielą je różne epoki, różne okoliczności i zupełnie inny charakter relacji. Trudno jednak nie zauważyć, że w jednym hrabstwie nagromadziło się kilka wyjątkowo osobliwych opowieści, których wspólnym motywem jest nagłe pojawienie się czegoś, czego według zwykłego obrazu rzeczywistości nie powinno w danym miejscu być.

W Woolpit były to tajemnicze dzieci o nieznanym pochodzeniu, w Rendlesham – obiekt obserwowany przez personel wojskowy, a w Rougham – duży dom, który według różnych świadków pojawiał się tam, gdzie później nie można go było odnaleźć.

Co w tej historii można uznać za względnie dobrze udokumentowane?

Po odsunięciu na bok interpretacji paranormalnych pozostaje kilka interesujących faktów.

Relacja Ruth Wynne została spisana w latach 30. XX wieku, czyli stosunkowo niedługo po obserwacji z 1926 roku. Kobieta nie była anonimowym użytkownikiem Internetu, a jej opis trafił do Ernesta Bennetta i został zachowany w literaturze dotyczącej niezwykłych obserwacji.

W latach 70. lokalny historyk Leonard Aves próbował odnaleźć zwykłe wyjaśnienie i zebrał kolejne informacje. Dotarł m.in. do Jamesa Cobbolda i udał się z nim na miejsce domniemanej obserwacji.

Istnieją również znacznie późniejsze relacje mieszkańców okolicy, w tym Jean Batram, której historię opisywała lokalna prasa.

Jednocześnie nie istnieje fotografia pojawiającego się domu, zapis filmowy ani pomiar, który pozwalałby stwierdzić, że w Rougham rzeczywiście występuje nieznane zjawisko fizyczne.

Nie można też udowodnić, że wszystkie relacje dotyczą tego samego budynku.

I właśnie dlatego przypadek Rougham pozostaje ciekawy.

Nie dlatego, że dowodzi istnienia szczeliny w czasoprzestrzeni. Nie dowodzi.

Interesujące jest coś innego: w tej samej niewielkiej części Suffolk przez wiele dziesięcioleci różni ludzie twierdzili, że widzieli duży dom, którego później nie byli w stanie odnaleźć.

Być może odpowiedzią jest nietypowa optyka atmosferyczna. Być może mylenie podobnych dróg i budynków. Być może pamięć, sugestia i legenda, która przez pokolenia zaczęła żyć własnym życiem.

A być może w tej historii brakuje jeszcze jednego elementu – rzeczywistego, dawno nieistniejącego budynku, którego lokalizacja pozwoliłaby wreszcie połączyć wszystkie części układanki.

Dopóki go nie znajdziemy, „znikający dom z Rougham” pozostaje jednym z bardziej osobliwych przypadków dotyczących domniemanych zaburzeń czasu i przestrzeni – przede wszystkim dlatego, że historia nie kończy się na jednym świadku.

Bibliografia i źródła

1. Ernest N. Bennett, Apparitions and Haunted Houses: A Survey of Evidence, Faber & Faber, Londyn, 1939; późniejsze wznowienia.
2. Andrew MacKenzie, Adventures in Time: Encounters with the Past, Athlone Press, Londyn, 1997.
3. Leonard Aves – materiały dotyczące historii Rougham oraz informacje zebrane w trakcie badań nad przypadkiem w latach 70.
4. Amateur Gardening, 20 grudnia 1975 – relacja świadka występującego jako James Cobbold.
5. Bury Free Press, 1978 – wypowiedź Leonarda Avesa dotycząca jego poszukiwań możliwego źródła obserwacji.
6. Bury Free Press – późniejsze materiały dotyczące relacji Jean Batram i historii Rougham Mirage.
7. Betty Puttick, Ghosts of Suffolk – opracowanie lokalnych relacji dotyczących Rougham.
8. Rougham Estate, materiały historyczne dotyczące Rougham Hall, Rougham Place i wcześniejszej zabudowy majątku.
9. Simon Knott i materiały regionalne dotyczące historii Rougham i Bradfield St George.

Wyobraź sobie, że ustawiasz odbiornik na falach krótkich. Zamiast muzyki, wiadomości czy rozmowy słyszysz monotonny kobiecy głos. Padają liczby. Kolejne grupy cyfr, jedna po drugiej. Nie wiadomo, co znaczą ani do kogo są kierowane. Po kilku minutach transmisja się kończy. Nie jest to scena z filmu szpiegowskiego. Takie przekazy rzeczywiście są nadawane, a jednej z działających radiostacji numerycznych przypisuje się lokalizację w Polsce. Nosi oznaczenie E11, a wśród osób zajmujących się nasłuchem znana jest jako „Oblique”. Co szczególnie interesujące, jej istnienia nie trzeba przyjmować na wiarę. Transmisje można próbować odbierać samodzielnie przez Internet, korzystając z publicznych odbiorników radiowych SDR. Dostępne są również archiwalne nagrania oraz zapisy odczytanych przez stację ciągów cyfr.

698/24

69284 77323 03286 36932 32841
74604 05128 64892 64548 08105

698/24
69284 77323 03286 36932 32841...

Łosoś ma opinię jednej z najzdrowszych ryb. Kojarzy się przede wszystkim z kwasami omega-3, pełnowartościowym białkiem, witaminą D i zdrową dietą. Na sklepowych półkach bardzo często widzimy jednak produkt opisany jako „łosoś atlantycki”. Nazwa brzmi tak, jakby chodziło o rybę złowioną gdzieś na otwartych wodach Atlantyku. W rzeczywistości może oznaczać coś zupełnie innego.

„Łosoś atlantycki” to nazwa gatunku Salmo salar, a nie informacja o tym, że ryba została złowiona w Atlantyku. Łosoś atlantycki sprzedawany w polskich sklepach może pochodzić z akwakultury, czyli z hodowli. To ważne rozróżnienie, ponieważ sposób żywienia ryb, warunki ich życia, profil tłuszczowy mięsa oraz wpływ produkcji na środowisko mogą istotnie różnić się od tego, co kojarzymy z dzikim łososiem.

„Łosoś atlantycki” nie oznacza ryby złowionej w Atlantyku

To jedna z najważniejszych informacji, o których warto wiedzieć przed zakupem. Łosoś atlantycki jest nazwą gatunkową. Jego nazwa naukowa to Salmo salar. Gatunek ten naturalnie występuje w wodach północnego Atlantyku i związanych z nim rzekach, ale samo określenie „atlantycki” na etykiecie nie oznacza, że dany egzemplarz został złowiony na wolności.

Współczesna produkcja łososia atlantyckiego w ogromnym stopniu opiera się na akwakulturze. Ryby hoduje się między innymi w Norwegii, Szkocji, Chile, na Wyspach Owczych i w innych regionach dysponujących odpowiednimi warunkami wodnymi.

Dlatego widząc na opakowaniu napis „łosoś atlantycki”, nie należy automatycznie wyobrażać sobie ryby przemierzającej tysiące kilometrów oceanu. Najpierw warto sprawdzić informację o metodzie produkcji.

Jak rozpoznać łososia hodowlanego?

Konsument nie musi zgadywać. W Unii Europejskiej sposób pozyskania ryby należy do informacji, które powinny być przekazane przy sprzedaży wielu produktów rybołówstwa i akwakultury.

Na etykiecie można znaleźć określenia wskazujące, czy ryba została złowiona, czy wyhodowana. W przypadku produktu z akwakultury podawany jest także kraj produkcji. W przypadku ryby pochodzącej z połowu wskazuje się odpowiedni obszar połowowy. To właśnie te informacje mówią o pochodzeniu produktu znacznie więcej niż samo słowo „atlantycki”.

Jeżeli więc na opakowaniu widnieje przykładowo:

• łosoś atlantycki – Salmo salar;
• wyhodowano w Norwegii;

oznacza to, że mamy do czynienia z łososiem atlantyckim jako gatunkiem, ale ryba pochodzi z hodowli, a nie z połowu dzikiego łososia na Atlantyku.

Łosoś dziki i hodowlany – najważniejsze różnice

Łosoś hodowlany i dziki należący do tego samego gatunku pozostają biologicznie łososiami, ale sposób ich życia jest zupełnie inny.

Dziki łosoś zdobywa pokarm samodzielnie, przemierza duże odległości i podlega naturalnym wahaniom dostępności pożywienia. Ryba hodowlana otrzymuje natomiast kontrolowaną paszę i przebywa przez znaczną część cyklu produkcyjnego w warunkach stworzonych przez człowieka.

Ma to konsekwencje między innymi dla:

• zawartości tłuszczu;
• proporcji poszczególnych kwasów tłuszczowych;
• zawartości niektórych mikroelementów;
• ryzyka określonych chorób i pasożytów;
• wpływu produkcji na środowisko.

Nie oznacza to jednak, że wszystkie ryby dzikie są automatycznie „czyste i zdrowe”, a wszystkie hodowlane „toksyczne”. Takie uproszczenie nie odpowiada współczesnej wiedzy.

Czy łosoś hodowlany zawiera omega-3?

Tak. To jedna z kwestii, wokół których powstało wiele mitów. Łosoś hodowlany nadal dostarcza długołańcuchowych kwasów tłuszczowych omega-3, w szczególności EPA i DHA.

Różnice dotyczą przede wszystkim proporcji poszczególnych rodzajów tłuszczów. W wielu analizach łosoś hodowlany zawierał więcej całkowitego tłuszczu niż dziki. Jednocześnie procentowy udział morskich kwasów omega-3 w jego tłuszczu bywał niższy, a udział kwasów omega-6 wyższy.

Ma to związek przede wszystkim ze zmianą składu pasz. Wraz ze wzrostem produkcji akwakultury część tradycyjnych olejów i mączek rybnych zastępowano składnikami pochodzenia roślinnego.

Nie można więc uczciwie stwierdzić, że hodowlany łosoś jest pozbawiony omega-3. Można natomiast powiedzieć, że jego profil tłuszczowy nie jest identyczny z profilem dzikiej ryby.

Kwasy omega-3 są jednym z powodów, dla których ryby pozostają ważnym elementem prawidłowo skomponowanej diety. Warto jednak pamiętać, że skład konkretnego produktu zależy od gatunku, pochodzenia i sposobu jego produkcji.

Czym karmiony jest łosoś hodowlany?

Dziki łosoś pobiera składniki odżywcze z naturalnego łańcucha pokarmowego. Łosoś hodowlany otrzymuje specjalnie opracowaną paszę.

Współczesna pasza dla łososi może zawierać między innymi białka i oleje pochodzenia rybnego, białka roślinne, oleje roślinne, witaminy, minerały oraz inne składniki niezbędne do wzrostu ryb.

Właśnie skład paszy ma ogromne znaczenie dla późniejszego składu mięsa. Badania prowadzone w Norwegii pokazują, że na przestrzeni lat zmieniał się zarówno skład karmy, jak i zawartość poszczególnych kwasów tłuszczowych oraz niektórych zanieczyszczeń w filetach łososia.

Jest to ważne również dlatego, że część bardzo alarmujących informacji o łososiu hodowlanym, które do dziś krążą w Internecie, opiera się na badaniach prowadzonych kilkanaście lub ponad dwadzieścia lat temu. Współczesny łosoś hodowlany nie musi mieć dokładnie takiego samego składu jak ryba hodowana na początku XXI wieku.

Farmy łososi w Norwegii - To tutaj hodowany jest Łosoś Atlantycki dostępny w polskich sklepach

Dioksyny, PCB i metale ciężkie – czy łosoś hodowlany jest bardziej zanieczyszczony?

To temat wymagający szczególnej ostrożności.

Dioksyny i polichlorowane bifenyle (PCB) są trwałymi zanieczyszczeniami środowiskowymi, które mogą kumulować się w łańcuchu pokarmowym. Problem ten nie dotyczy wyłącznie ryb hodowlanych. Zanieczyszczenia tego typu występują również w środowisku naturalnym, dlatego mogą znajdować się także w dzikich rybach.

Starsze badania rzeczywiście wykazywały w części próbek łososia hodowlanego wyższe stężenia niektórych trwałych zanieczyszczeń organicznych niż w porównywanych łososiach dzikich. Wyniki tych prac były później szeroko cytowane w mediach.

Sytuacja okazała się jednak bardziej złożona.

W późniejszych norweskich analizach dotyczących łososia atlantyckiego stężenia dioksyn, dioksynopodobnych PCB oraz rtęci były w badanych dzikich rybach nawet wyższe niż w hodowlanych. Jednocześnie wartości pozostawały poniżej obowiązujących w Unii Europejskiej maksymalnych poziomów dla żywności.

Oznacza to, że nie można dziś stosować prostego równania:

„hodowlany = bardziej zanieczyszczony, dziki = czystszy”.

Znaczenie mają między innymi miejsce pochodzenia, środowisko, dieta ryby, wiek oraz skład stosowanej w hodowli paszy.

Dobrym przykładem są również dioksyny i PCB występujące w niektórych rybach z Bałtyku. Dzika ryba również może być narażona na zanieczyszczenia obecne w środowisku.

Wszy łososiowe – realny problem intensywnej hodowli

Jednym z najpoważniejszych problemów hodowli łososia w otwartych klatkach są pasożytnicze skorupiaki określane jako wszy łososiowe, między innymi Lepeophtheirus salmonis.

Pasożyty przyczepiają się do powierzchni ciała łososi i odżywiają się ich tkankami oraz śluzem. Przy dużym nasileniu mogą powodować uszkodzenia skóry, zwiększać podatność ryb na infekcje oraz pogarszać ich dobrostan.

Wesz łososiowa - Autorstwa Thomas Bjørkan – Praca własna, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=7524020

Wszy występują również u dzikich łososiowatych. Problem hodowlany polega jednak na tym, że w jednym miejscu może znajdować się bardzo duża liczba ryb, co stwarza dobre warunki do rozprzestrzeniania się pasożytów.

Hodowcy stosują różne sposoby ograniczania ich liczby: metody mechaniczne i termiczne, bariery fizyczne, ryby „czyściciele”, leki oraz inne strategie kontroli.

Jest to jeden z najbardziej intensywnie badanych problemów współczesnej akwakultury łososiowej. Dyskusja dotyczy nie tylko samych ryb hodowlanych, ale także potencjalnego wpływu dużej liczby pasożytów na dzikie populacje łososiowatych w pobliżu farm.

Czy łososie hodowlane są „faszerowane antybiotykami”?

Takie określenie jest zbyt dużym uproszczeniem.

Intensywna hodowla zwierząt rzeczywiście wiąże się z koniecznością zapobiegania chorobom zakaźnym. W akwakulturze stosowane mogą być między innymi szczepienia, metody poprawiające bioasekurację oraz – gdy jest to konieczne – produkty lecznicze.

Nie oznacza to jednak, że każdy filet łososia dostępny w sklepie zawiera antybiotyki. Żywność wprowadzana legalnie na rynek podlega przepisom dotyczącym dopuszczalnych pozostałości leków weterynaryjnych.

Z punktu widzenia konsumenta bardziej uzasadnione jest więc pytanie o skalę i warunki produkcji, dobrostan ryb i sposób kontroli chorób niż automatyczne zakładanie, że każdy łosoś hodowlany jest pełen antybiotyków.

Dlaczego łosoś hodowlany ma różowe mięso?

Charakterystyczny różowo-pomarańczowy kolor łososia związany jest przede wszystkim z karotenoidem nazywanym astaksantyną.

Dziki łosoś pozyskuje karotenoidy ze swojego naturalnego pożywienia. W hodowli dieta jest kontrolowana przez człowieka, dlatego astaksantyna dostarczana jest wraz z paszą.

Bez odpowiedniej ilości tego barwnika mięso hodowlanego łososia byłoby znacznie bledsze.

Sam fakt dodawania astaksantyny do paszy nie oznacza jednak, że ryba jest przez to niebezpieczna dla zdrowia. Jest natomiast dobrym przykładem pokazującym, jak bardzo wygląd produktu dostępnego w sklepie może zależeć od sposobu żywienia ryb w hodowli.

Hodowla łososia a środowisko – tutaj problemy są bardzo realne

Nawet jeżeli nie można uczciwie nazwać współczesnego łososia hodowlanego „trucizną”, nie oznacza to, że intensywna akwakultura jest pozbawiona problemów.

W przypadku hodowli prowadzonych w otwartych klatkach woda przepływa swobodnie pomiędzy farmą a otaczającym środowiskiem. Oznacza to, że wraz z nią mogą przemieszczać się substancje odżywcze, resztki paszy, produkty przemiany materii, organizmy chorobotwórcze i pasożyty.

Kolejnym problemem są ucieczki ryb hodowlanych. Łosoś, który wydostanie się z klatek, może wchodzić w kontakt z dzikimi populacjami tego samego gatunku. W Norwegii badano między innymi możliwość mieszania się materiału genetycznego łososi hodowlanych z dzikimi populacjami.

Dyskusje budzą także dobrostan zwierząt, śmiertelność ryb, zagęszczenie obsady oraz metody stosowane podczas zwalczania wszy łososiowych.

To właśnie kwestie środowiskowe i warunki produkcji są dziś jednymi z najmocniejszych argumentów przemawiających za tym, aby nie traktować łososia hodowlanego jak zupełnie neutralnego produktu spożywczego, którego pochodzenie nie ma znaczenia.

Czy łosoś hodowlany jest zdrowy?

Nie ma podstaw, aby stwierdzić, że każdy łosoś hodowlany jest niebezpieczny dla zdrowia. Jednocześnie nie ma również powodu, aby przedstawiać go jako produkt idealny tylko dlatego, że jest rybą.

Łosoś hodowlany dostarcza:

• pełnowartościowego białka;
• kwasów EPA i DHA;
• witaminy B12;
• selenu;
• oraz pewnych ilości witaminy D.

Jednocześnie jego zawartość tłuszczu oraz proporcje poszczególnych kwasów tłuszczowych mogą różnić się od tych spotykanych u dzikiego łososia.

Także w przypadku zanieczyszczeń nie można już mówić o prostym podziale na „czystego dzikiego łososia” i „skażonego łososia hodowlanego”. Zanieczyszczenia środowiskowe mogą występować w obu grupach.

Najbardziej rozsądny wniosek brzmi więc: łosoś hodowlany może być wartościowym składnikiem diety, ale sposób jego produkcji ma znaczenie i warto świadomie wybierać produkt, zamiast kierować się wyłącznie marketingowym wizerunkiem łososia jako niezwykle zdrowej ryby.

Jak wybierać łososia w sklepie?

Zamiast patrzeć wyłącznie na duży napis „łosoś atlantycki”, warto poświęcić kilka sekund na przeczytanie pełnej informacji o produkcie.

Szczególnie istotne są:

• nazwa gatunku – np. Salmo salar;
• metoda produkcji – złowiony czy wyhodowany;
• kraj hodowli albo obszar połowu;
• informacja, czy produkt był wcześniej mrożony;
• ewentualny system certyfikacji i dodatkowe informacje dotyczące sposobu produkcji.

Warto również pamiętać, że „dziki łosoś” nie zawsze oznacza ten sam gatunek. W handlu można spotkać różne gatunki łososi pacyficznych, które pod względem składu, smaku i zawartości tłuszczu mogą znacząco różnić się zarówno między sobą, jak i od łososia atlantyckiego.

Czy „łosoś atlantycki” wprowadza konsumenta w błąd?

Sama nazwa nie jest nieprawidłowa – to rzeczywista nazwa gatunku. Problem pojawia się raczej na poziomie tego, jak konsument ją interpretuje.

Osoba nieznająca zasad oznaczania produktów może założyć, że „atlantycki” oznacza miejsce połowu. Tymczasem o tym, czy ryba pochodzi z dzikiego połowu czy z akwakultury, informuje zupełnie inna część etykiety.

Dlatego najważniejszym nawykiem podczas zakupu łososia powinno być rozróżnienie dwóch informacji:

„łosoś atlantycki” = gatunek.
„wyhodowano…” lub „złowiono…” = sposób pozyskania.

Dopiero te informacje razem pozwalają naprawdę zrozumieć, co znajduje się w opakowaniu.

Podsumowanie – nie chodzi o straszenie łososiem, lecz o świadomy wybór

Łosoś atlantycki ze sklepu nie musi być dziką rybą złowioną na Atlantyku. W bardzo wielu przypadkach jest to Salmo salar pochodzący z hodowli. Sam fakt hodowli nie oznacza automatycznie, że produkt jest szkodliwy, podobnie jak dzikie pochodzenie nie gwarantuje braku zanieczyszczeń.

Współczesna hodowla łososia pozostaje jednak przedmiotem uzasadnionej dyskusji. Dotyczy ona składu pasz, profilu kwasów tłuszczowych, wszy łososiowych, dobrostanu zwierząt, ucieczek ryb oraz wpływu dużych farm na otaczające środowisko.

Najważniejszy wniosek dla konsumenta jest prosty: nie wystarczy przeczytać słowa „atlantycki”. Warto sprawdzić, czy ryba została złowiona, czy wyhodowana, gdzie powstała i co właściwie oznaczają informacje znajdujące się na etykiecie.

FAQ – najczęstsze pytania o łososia atlantyckiego

Czy łosoś atlantycki jest hodowlany?

Nie zawsze, ale bardzo często. Określenie „łosoś atlantycki” oznacza gatunek Salmo salar, a nie sposób pozyskania ryby. Łosoś atlantycki może być dziki albo hodowlany. W sprzedaży detalicznej bardzo często spotyka się jednak właśnie łososia pochodzącego z akwakultury.

Czy łosoś atlantycki pochodzi z Atlantyku?

Nazwa gatunku może sugerować takie skojarzenie, ale sama w sobie nie oznacza, że konkretna ryba została złowiona na Atlantyku. Informację o sposobie pozyskania należy sprawdzić na etykiecie. Jeśli produkt pochodzi z hodowli, powinno być wskazane, że ryba została wyhodowana.

Jak rozpoznać łososia hodowlanego w sklepie?

Najlepiej sprawdzić pełną etykietę, a nie tylko nazwę produktu. Istotne są informacje takie jak metoda produkcji, kraj hodowli lub obszar połowu oraz nazwa gatunku. Określenie „wyhodowano w…” oznacza pochodzenie z akwakultury.

Czy łosoś hodowlany jest zdrowy?

Może być wartościowym elementem diety, ponieważ dostarcza białka, kwasów EPA i DHA, witaminy B12, selenu i innych składników odżywczych. Nie oznacza to jednak, że każdy produkt ma identyczną wartość odżywczą. Znaczenie mają między innymi skład paszy, warunki hodowli i pochodzenie ryby.

Czy łosoś hodowlany ma omega-3?

Tak. Łosoś hodowlany zawiera kwasy omega-3, w tym EPA i DHA. Jego profil tłuszczowy może jednak różnić się od profilu łososia dzikiego, ponieważ zależy między innymi od składu paszy stosowanej w hodowli.

Czy łosoś dziki jest zawsze zdrowszy od hodowlanego?

Nie można tego stwierdzić w tak prosty sposób. Dziki łosoś i hodowlany mogą różnić się zawartością tłuszczu, kwasów tłuszczowych i niektórych zanieczyszczeń, ale wyniki zależą od gatunku, miejsca pochodzenia i konkretnego środowiska. Dzika ryba również może kumulować zanieczyszczenia obecne w wodzie i łańcuchu pokarmowym.

Czy łosoś norweski jest hodowlany?

Bardzo duża część łososia norweskiego dostępnego w handlu pochodzi z akwakultury. Sama informacja „Norwegia” nie mówi jednak wszystkiego, dlatego warto sprawdzić na etykiecie sposób produkcji.

Czy łosoś hodowlany zawiera antybiotyki?

Nie można zakładać, że każdy łosoś hodowlany zawiera antybiotyki. W hodowli mogą być stosowane leki weterynaryjne, ale ich użycie i dopuszczalne pozostałości w żywności podlegają regulacjom. Z punktu widzenia konsumenta ważniejsze jest pochodzenie produktu, standard hodowli i kontrola jakości.

Dlaczego łosoś hodowlany ma różowy kolor?

Barwa mięsa łososia wynika głównie z obecności astaksantyny. Dziki łosoś pobiera karotenoidy z naturalnego pożywienia, natomiast w hodowli astaksantyna jest dostarczana wraz z paszą. Sam fakt jej stosowania nie oznacza, że ryba jest niebezpieczna.

Czy łosoś hodowlany może zawierać dioksyny i PCB?

Tak, podobnie jak inne tłuste ryby może zawierać trwałe zanieczyszczenia środowiskowe, takie jak dioksyny i PCB. Nie oznacza to jednak, że hodowlany łosoś zawsze zawiera ich więcej niż dziki. Poziomy zależą od pochodzenia ryby, środowiska i składu paszy.

Czy łosoś hodowlany jest gorszy dla środowiska?

Intensywna hodowla łososia może wiązać się z problemami środowiskowymi, takimi jak emisja substancji odżywczych do wody, pasożyty, ucieczki ryb hodowlanych oraz wpływ na dzikie populacje. Skala tych problemów zależy od systemu hodowli i sposobu zarządzania farmą.

Co jest najważniejsze przy wyborze łososia?

Warto sprawdzić nazwę gatunku, metodę produkcji, kraj hodowli lub obszar połowu oraz ewentualne informacje o certyfikacji. Sam napis „łosoś atlantycki” nie wystarcza, aby ustalić, czy ryba była dzika, czy hodowlana.

Bibliografia

1. European Parliament and Council. Regulation (EU) No 1379/2013 on the common organisation of the markets in fishery and aquaculture products, art. 35–38.
2. Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). Cultured Aquatic Species Information Programme: Salmo salar.
3. Lundebye A.K. i wsp. An Update on the Content of Fatty Acids, Dioxins, PCBs and Heavy Metals in Farmed, Escaped and Wild Atlantic Salmon (Salmo salar L.) in Norway. Foods. 2020;9(12):1901. doi:10.3390/foods9121901.
4. Boerlage A.S. i wsp. Sea lice management measures for farmed Atlantic salmon (Salmo salar) in Scotland: Costs and effectiveness. Aquaculture. 2024;580:740274. doi:10.1016/j.aquaculture.2023.740274.
5. Bøhn T. i wsp. Ecological interactions between farmed Atlantic salmon and wild Atlantic cod populations in Norway: A review of risk sources and knowledge gaps. Reviews in Aquaculture. 2024;16:1333–1350.
6. Norwegian Directorate of Fisheries. Atlantic salmon and rainbow trout – Aquaculture statistics. Dane dotyczące norweskiej produkcji akwakultury.

Podrobione perfumy mogą wyglądać niemal identycznie jak oryginał. Podobny flakon, logo znanej marki, pudełko odwzorowujące opakowanie producenta, a nawet zapach, który przez pierwszych kilka minut trudno odróżnić od prawdziwego produktu. Różnica może jednak dotyczyć tego, czego konsument nie jest w stanie zobaczyć – składu, jakości użytych surowców, warunków produkcji oraz kontroli bezpieczeństwa gotowego kosmetyku.

Problem nie jest marginalny. W marcu 2026 roku Krajowa Administracja Skarbowa poinformowała o zabezpieczeniu w Wólce Kosowskiej ponad 157 tys. sztuk podrobionych perfum, kosmetyków, biżuterii, zegarków i odzieży. Wartość przejętego towaru oszacowano na niemal 6,5 mln zł. Podróbki kosmetyków są więc częścią dużego nielegalnego rynku, a niska cena może oznaczać znacznie więcej niż tylko brak opłaty za znane logo.

Czym właściwie są podrobione perfumy?

Podrobione perfumy to nie po prostu tani zapach przypominający produkt znanej marki. Podróbka jest wyrobem, który bez zgody właściciela wykorzystuje jego znak towarowy, nazwę, charakterystyczne opakowanie lub inne elementy mające przekonać kupującego, że otrzymuje oryginalny produkt.

To ważne rozróżnienie. Na rynku legalnie sprzedawane są również perfumy inspirowane określonym typem zapachu, tańsze marki własne oraz zamienniki zapachowe. Sam fakt, że kosmetyk kosztuje kilkadziesiąt zamiast kilkuset złotych, nie oznacza jeszcze, że jest nielegalny albo niebezpieczny.

Problem zaczyna się wtedy, gdy nie wiadomo, kto rzeczywiście wyprodukował kosmetyk, gdzie powstał, czy został prawidłowo zgłoszony do obrotu, czy jego skład odpowiada etykiecie i czy ktokolwiek przeprowadził wymaganą ocenę bezpieczeństwa.

Dlaczego legalne i podrobione perfumy to nie to samo?

Perfumy sprzedawane legalnie na rynku Unii Europejskiej są produktem kosmetycznym. Zgodnie z przepisami kosmetyk udostępniany konsumentom powinien być bezpieczny dla zdrowia w normalnych i dających się przewidzieć warunkach stosowania. Produkty podlegają również zgłoszeniu do europejskiego systemu CPNP, a nad rynkiem kosmetyków w Polsce nadzór sprawują między innymi Państwowa Inspekcja Sanitarna i Inspekcja Handlowa.

Ocena bezpieczeństwa nie polega jedynie na powąchaniu gotowego produktu. Dokumentacja kosmetyku obejmuje informacje dotyczące jego składu, surowców, właściwości fizykochemicznych i mikrobiologicznych oraz sposobu oznakowania. NIZP PZH wskazuje również na dokumentację dotyczącą kompozycji zapachowej i alergenów, a w odpowiednich procedurach – na badania dermatologiczne i aplikacyjne.

Co więcej, wykaz substancji dozwolonych, zakazanych i ograniczonych w kosmetykach nie jest stały. W 2026 roku w UE ponownie zmieniono przepisy dotyczące szeregu składników kosmetycznych, między innymi niektórych substancji stosowanych w kompozycjach zapachowych. Pokazuje to, że bezpieczeństwo kosmetyków jest obszarem podlegającym bieżącej ocenie naukowej i regulacyjnej.

W przypadku produktu pochodzącego z nielegalnego źródła nie można zakładać, że podobne procedury rzeczywiście przeprowadzono. To właśnie brak wiarygodnej informacji o składzie i kontroli jakości jest jednym z najważniejszych problemów związanych z podrobionymi perfumami.

Co może znajdować się w podrobionych perfumach?

Nie istnieje jeden charakterystyczny „skład podróbki”. Poszczególne produkty mogą bardzo się od siebie różnić. Bez badania laboratoryjnego konkretnego flakonu nie można uczciwie powiedzieć, jakie substancje się w nim znajdują.

Ryzyko wynika przede wszystkim z tego, że w niekontrolowanym produkcie mogą występować:

• surowce o nieznanej czystości;
• nieprawidłowe stężenia składników zapachowych;
• substancje niewymienione na opakowaniu;
• alergeny w stężeniach wymagających oznakowania;
• zanieczyszczenia powstałe podczas produkcji lub przechowywania;
• rozpuszczalniki inne niż deklarowane;
• substancje, których stosowanie w kosmetykach jest ograniczone albo niedozwolone.

To nie oznacza, że każdy podrobiony flakon musi zawierać silnie toksyczną substancję. Tego rodzaju stwierdzenie również byłoby nieuzasadnione. Problem polega na czymś innym: kupujący nie ma pewności, czym właściwie spryskuje skórę i co regularnie wdycha.

Co wykrywano w badaniach podrobionych perfum?

Ryzyko związane z podróbkami nie jest wyłącznie teoretyczne. W badaniu przygotowanym przez Urząd Unii Europejskiej ds. Własności Intelektualnej (EUIPO), w którym porównywano oryginalne i podrobione perfumy, stwierdzono wyraźne różnice w składzie chemicznym produktów.

W oryginalnych perfumach głównym rozpuszczalnikiem był wysoko oczyszczony alkohol etylowy. W analizowanych podróbkach etanol miał niższą czystość i występował w mniejszym stężeniu, a dodatkowo wykrywano inne związki, między innymi glikol dietylenowy oraz ftalan dietylu. Szczególnie istotny był glikol dietylenowy, który w badanych próbkach pojawił się wyłącznie w produktach podrobionych. Jest to substancja toksyczna, której obecność w kosmetykach może być dopuszczona jedynie na poziomie śladowym jako nieuniknione zanieczyszczenie techniczne.

Badacze zwrócili również uwagę, że w oryginalnych perfumach obecne były związki pełniące funkcję filtrów UV, ograniczające degradację kompozycji zapachowej pod wpływem światła. W analizowanych podróbkach takich składników nie stwierdzano. Pokazuje to, że różnica między oryginałem a podróbką nie sprowadza się wyłącznie do trwałości zapachu czy jakości flakonu – może dotyczyć także samego składu chemicznego i jakości użytych surowców.

Nie oznacza to oczywiście, że każda podróbka zawiera te same substancje. Wyniki pokazują jednak, że w nielegalnie produkowanych perfumach rzeczywisty skład może znacząco odbiegać od tego, czego konsument oczekuje po produkcie oznaczonym logo znanej marki.

Oryginalne perfumy vs. podrobione perfumy

Alergie i podrażnienia skóry

Nawet całkowicie legalne kosmetyki zapachowe mogą u części osób powodować reakcje niepożądane. Substancje zapachowe należą do składników mogących uczulać osoby szczególnie podatne. Dlatego przepisy dotyczące kosmetyków określają również wymagania związane z oznaczaniem określonych alergenów zapachowych.

W kontakcie ze skórą reakcja może objawiać się między innymi zaczerwienieniem, pieczeniem, świądem lub zmianami przypominającymi wyprysk kontaktowy. Szczególnej ostrożności wymagają osoby mające już zaburzoną barierę naskórkową. Dotyczy to między innymi osób z atopowym zapaleniem skóry i skłonnością do nawrotowych podrażnień.

W przypadku legalnego produktu konsument może przynajmniej sprawdzić oznakowanie i skład kosmetyku. Przy dobrze wykonanej podróbce również lista INCI może zostać po prostu skopiowana z oryginalnego opakowania, mimo że rzeczywista zawartość flakonu jest inna.

Dlatego szczególnie niepokojąca powinna być sytuacja, w której po zastosowaniu nowych perfum pojawia się silne pieczenie, uporczywe swędzenie, obrzęk albo rozległa wysypka. Nie należy ponownie stosować produktu tylko po to, aby „sprawdzić, czy reakcja się powtórzy”.

Czy podrobione perfumy mogą wywoływać ból głowy lub migrenę?

Silne zapachy mogą być czynnikiem prowokującym dolegliwości u części osób podatnych na migrenę. Nie oznacza to, że perfumy powodują samą chorobę migrenową. U osoby wrażliwej intensywny bodziec zapachowy może jednak współuczestniczyć w wyzwoleniu napadu.

Zjawisko to nie dotyczy wyłącznie perfum. Podobne reakcje mogą powodować intensywnie pachnące środki czystości, odświeżacze powietrza czy inne produkty perfumowane. Problem ten opisujemy szerzej również w materiale o tym, dlaczego intensywne substancje zapachowe mogą prowokować migrenę u osób szczególnie wrażliwych.

Jeżeli po zastosowaniu konkretnego produktu regularnie pojawiają się ból głowy, nudności, nadwrażliwość na zapachy lub inne charakterystyczne objawy, rozsądniej jest odstawić kosmetyk niż próbować przyzwyczajać organizm do jego zapachu.

Czy każde tanie perfumy są podróbką?

Nie. Cena sama w sobie nie świadczy o bezpieczeństwie kosmetyku. Legalny producent może oferować prostą wodę perfumowaną albo toaletową w niewysokiej cenie. Produkt może również przypominać charakterem zapach znacznie droższych perfum i nadal pozostawać legalnym kosmetykiem, jeżeli nie podszywa się pod cudzy znak towarowy i spełnia wymagania obowiązujące na rynku.

Nie należy więc utożsamiać:

• taniego kosmetyku – z produktem niebezpiecznym;
• zapachu inspirowanego – z podróbką;
• perfum z dyskontu – z fałszywym produktem.

Znacznie bardziej podejrzana jest sytuacja, kiedy sprzedawca oferuje rzekomo oryginalne perfumy luksusowej marki za niewielki ułamek normalnej ceny, a jednocześnie nie potrafi wykazać wiarygodnego pochodzenia towaru.

Jak rozpoznać podróbkę perfum?

Nie istnieje jeden niezawodny domowy test, który pozwala potwierdzić autentyczność perfum. Dobrze wykonane podróbki potrafią bardzo dokładnie odwzorowywać zarówno pudełko, jak i sam flakon. Istnieją jednak pewne sygnały, które powinny zwiększyć ostrożność kupującego.

Pierwszym z nich jest cena wyraźnie odbiegająca od rynkowej. Promocje i rabaty są czymś normalnym, ale jeśli rzekomo oryginalne perfumy znanej marki kosztują zaledwie niewielką część typowej ceny, warto sprawdzić, skąd pochodzi produkt i kto jest jego sprzedawcą. Podejrzenia powinno budzić również niejasne źródło zakupu, szczególnie gdy sprzedawca nie podaje pełnych danych firmy albo prowadzi sprzedaż głównie poprzez anonimowe profile, komunikatory czy niesprawdzone platformy.

Wiele informacji może zdradzić także samo opakowanie. Literówki, różnice w kroju czcionek, nierówne nadruki, źle odwzorowane logo czy brak wymaganych oznaczeń powinny zwrócić uwagę. Podobnie jest z flakonem – niedokładnie wykonane szkło, źle spasowany atomizer, krzywo osadzona rurka lub elementy wykończenia różniące się od oryginału mogą świadczyć o niskiej jakości wykonania.

Niepokój powinien wzbudzić również sam produkt. Bardzo intensywna nuta rozpuszczalnika, nietypowy osad, zmiana barwy, rozwarstwienie cieczy albo wyraźnie odmienne zachowanie zapachu nie dowodzą jeszcze, że mamy do czynienia z podróbką, ale są powodem, by zachować ostrożność i nie stosować kosmetyku do czasu wyjaśnienia jego pochodzenia.

Trzeba przy tym pamiętać, że brak widocznych wad nie potwierdza autentyczności perfum. Opakowanie i flakon można skopiować znacznie łatwiej niż cały system kontroli jakości, dokumentacji i oceny bezpieczeństwa stojący za legalnym kosmetykiem.

Podróbka perfum to nie tylko problem marki

Handel podróbkami jest często przedstawiany przede wszystkim jako naruszenie praw właściciela znaku towarowego. Z perspektywy konsumenta istnieje jednak jeszcze drugi aspekt: możliwość kontaktu z produktem, którego rzeczywistego składu i pochodzenia nie można wiarygodnie ustalić.

Skala rynku nie jest symboliczna. Podczas samej kontroli przeprowadzonej przez mazowiecką KAS w Wólce Kosowskiej w 2026 roku funkcjonariusze zabezpieczyli łącznie ponad 160 tys. sztuk różnych podrabianych produktów; znaczną część stanowiły kosmetyki i perfumy.

Kupujący może więc mieć przed sobą produkt wyglądający jak kosmetyk jednej z najbardziej znanych marek świata, podczas gdy za jego produkcję odpowiada zupełnie inny, nieznany podmiot.

Co zrobić, gdy kosmetyk wywoła niepożądaną reakcję?

Jeżeli po zastosowaniu perfum pojawia się wyraźna reakcja skóry, pierwszym krokiem powinno być zaprzestanie używania produktu. W przypadku kontaktu z powierzchnią skóry można delikatnie zmyć pozostałość kosmetyku wodą i łagodnym środkiem myjącym.

Nasilające się zmiany skórne, duży obrzęk, rozległa pokrzywka albo inne utrzymujące się objawy wymagają konsultacji medycznej. Nagłe trudności w oddychaniu, obrzęk języka lub gardła, szybko narastająca duszność czy utrata przytomności są objawami alarmowymi i wymagają natychmiastowej pomocy medycznej.

Jeżeli istnieje podejrzenie, że produkt jest podróbką, warto zachować flakon, opakowanie oraz dowód zakupu. Informacje te mogą być przydatne przy składaniu reklamacji lub zgłoszeniu podejrzanego produktu właściwym organom.

Podrobione perfumy – czy rzeczywiście mogą szkodzić?

Nie można jednoznacznie stwierdzić, że każdy podrobiony flakon perfum jest toksyczny ani że każda osoba, która użyje takiego produktu, dozna uszczerbku na zdrowiu.

Można natomiast powiedzieć coś znacznie ważniejszego: w przypadku podróbki znika jeden z podstawowych elementów bezpieczeństwa – wiarygodność informacji o tym, kto produkt wytworzył, z czego został wykonany i czy przeszedł wymagane procedury oceny bezpieczeństwa.

Legalny kosmetyk dostępny na rynku Unii Europejskiej podlega określonym wymaganiom dotyczącym składu, dokumentacji, oznakowania i nadzoru. Podrobiony produkt tylko udaje kosmetyk konkretnego producenta i nie ma podstaw, aby zakładać, że stoją za nim te same procedury.

Dlatego kupując perfumy, warto patrzeć nie tylko na cenę czy wygląd flakonu. Znacznie ważniejsze jest wiarygodne źródło produktu. Oszczędność kilkudziesięciu czy nawet kilkuset złotych przestaje być atrakcyjna, jeśli w zamian otrzymujemy mieszaninę o nieznanym pochodzeniu, którą następnie regularnie nanosimy bezpośrednio na skórę.

Źródła

1. Krajowa Administracja Skarbowa, Ministerstwo Finansów, KAS zatrzymała ponad 160 tys. podróbek w Wólce Kosowskiej, 11 marca 2026.
2. Główny Inspektorat Sanitarny, Informacje ogólne – produkty kosmetyczne, materiały dotyczące wymagań wynikających z rozporządzenia (WE) nr 1223/2009 oraz systemu CPNP.
3. Główny Inspektorat Sanitarny, Nowe regulacje dot. produktów kosmetycznych, 8 maja 2026.
4. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – PIB, Produkty kosmetyczne – niezbędna dokumentacja i wymagania dotyczące oceny produktu.
5. Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów, Bezpieczeństwo produktów – obowiązki przedsiębiorców i wymagania bezpieczeństwa.