Ten charakterystyczny objaw może wskazywać na zapalenie opon mózgowych!
Choć może rozpoczynać się łagodnie, wywołując początkowo objawy przypominające przeziębienie lub grypę, zapalenie opon mózgowych jest schorzeniem szczególnie niebezpiecznym dla małych dzieci. Zwłaszcza bakteryjne zapalenie opon mózgowych może mieć gwałtowny przebieg i bez szybkiego leczenia prowadzić do ciężkich powikłań, a nawet śmierci.
Zapalenie opon mózgowych – przyczyny
Odpowiedź na pytanie, jakie mogą być przyczyny zapalenia opon mózgowych, znajdziesz tutaj.
Zapalenie opon mózgowych może być wywołane przez wirusy (wirusowe zapalenie opon mózgowych), bakterie (bakteryjne zapalenie opon mózgowych), nieco rzadziej przez grzyby i pasożyty. Droga zakażenia zależy od rodzaju patogenu. Niektóre bakterie mogą przenosić się drogą kropelkową lub poprzez bliski kontakt z wydzielinami dróg oddechowych, natomiast część wirusów może szerzyć się również drogą fekalno-oralną. W rzeczywistości nosicielem niektórych chorobotwórczych patogenów może być osoba całkiem zdrowa i niewykazująca żadnych objawów.
Do zapalenia opon mózgowych dochodzi, gdy drobnoustroje przedostają się do ośrodkowego układu nerwowego i wywołują stan zapalny opon mózgowo-rdzeniowych oraz przestrzeni podpajęczynówkowej. Nieleczona choroba, szczególnie w przypadku zakażenia bakteryjnego, może szybko postępować. Jeżeli proces zapalny obejmuje również tkankę mózgową, przebieg choroby może być cięższy i zwiększa się ryzyko powikłań neurologicznych.
W niektórych przypadkach zakażenie może szerzyć się do opon mózgowo-rdzeniowych z sąsiednich struktur. Źródłem infekcji mogą być między innymi zakażenia zatok przynosowych, ucha środkowego lub wyrostka sutkowatego. Takie powikłania występują jednak stosunkowo rzadko i nie oznacza to, że zwykłe zapalenie zatok, gardła czy choroba zęba prowadzą do zapalenia opon mózgowych.
W przypadku niektórych bakterii do zakażenia może dojść drogą kropelkową lub poprzez bliski kontakt z wydzielinami dróg oddechowych. Do ważnych przyczyn bakteryjnego zapalenia opon mózgowych należą pneumokoki i meningokoki, czyli bakterie, które mogą doprowadzić także do rozwoju sepsy. Za wirusowe zapalenie opon mózgowych odpowiadają między innymi enterowirusy oraz niektóre inne wirusy. Zakażenie ośrodkowego układu nerwowego może być również wywołane przez wirus kleszczowego zapalenia mózgu, przenoszony przez zakażone kleszcze.
Zapalenie opon mózgowych – objawy zapalenia opon mózgowych
Początkowe oznaki zapalenia opon mózgowych mogą być względnie łagodne i kojarzyć się z klasycznym przeziębieniem lub grypą. Mogą zatem występować objawy do złudzenia kojarzące się z sezonową infekcją:
- bóle mięśni;
- narastający ból głowy;
- nudności;
- bóle stawów;
- gorączka, która może być wysoka;
- uczucie ogólnego osłabienia;
- wymioty;
- zawroty głowy.
Powyższe objawy mogą wskazywać również na klasyczną infekcję, przeziębienie lub grypę. Jednym z charakterystycznych objawów zapalenia opon mózgowych jest sztywność karku. Nie występuje ona jednak u wszystkich chorych, dlatego jej brak nie pozwala wykluczyć zapalenia opon mózgowych.
Jak rozpoznać sztywność karku? W badaniu lekarskim ocenia się między innymi opór występujący podczas biernego zginania głowy pacjenta ku przodowi. Przy podrażnieniu opon może pojawić się wyraźny opór i ból. Samodzielna próba sprawdzenia sztywności karku nie pozwala jednak rozpoznać ani wykluczyć zapalenia opon mózgowych.
W przypadku zapalenia opon mózgowych, oprócz występującej u części chorych sztywności karku, mogą wystąpić inne objawy neurologiczne, takie jak drgawki, zaburzenia świadomości, splątanie, zaburzenia mowy i pamięci czy nadmierna senność. Nasilenie objawów zależy m.in. od przyczyny zmian oraz wieku pacjenta. W przypadku niemowląt i małych dzieci mogą pojawiać się między innymi drażliwość, nietypowy lub ciągły płacz, niechęć do przyjmowania pokarmów, zmniejszona aktywność, nadmierna senność lub trudności z wybudzeniem, a u niemowląt także uwypuklenie ciemiączka.
Rozpoznawanie sztywności karku jako objaw zapalenia opon mózgowych
Stwierdzenie sztywności karku może zwiększać podejrzenie zapalenia opon mózgowych i stanowi jeden z elementów badania neurologicznego. Współwystępowanie wysokiej temperatury, bólu głowy, sztywności karku, wymiotów, światłowstrętu, zaburzeń świadomości lub innych niepokojących objawów może sugerować zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych. W takich przypadkach konieczna jest pilna ocena lekarska, a przy podejrzeniu bakteryjnego zapalenia opon mózgowych pacjent wymaga pilnego leczenia szpitalnego.
W badaniach prowadzonych u dorosłych sztywność karku stwierdzano jedynie u części pacjentów z zapaleniem opon mózgowo-rdzeniowych, dlatego brak tego objawu nie wyklucza choroby. Podczas badania lekarskiego pacjent może zostać ułożony płasko na plecach, a lekarz ocenia opór pojawiający się podczas biernego zginania głowy w kierunku klatki piersiowej. Wyraźne ograniczenie tego ruchu może wskazywać na sztywność karku. Należy przy tym pamiętać, że ograniczenie ruchomości szyi może mieć również inne przyczyny, na przykład choroby układu mięśniowo-szkieletowego, dlatego objaw ten zawsze musi być oceniany w połączeniu z pozostałymi objawami i wynikami badań.
Wysypka przy zapaleniu opon mózgowych – kiedy jest niepokojąca?
W przebiegu choroby meningokokowej może pojawić się wysypka wybroczynowa lub plamicza, która nie blednie pod naciskiem. Zmiany mogą początkowo wyglądać jak drobne czerwone lub fioletowe punkty, a następnie szybko się powiększać lub zlewać. Taka wysypka, zwłaszcza gdy towarzyszą jej gorączka, silny ból głowy, sztywność karku, zaburzenia świadomości albo szybko pogarszający się stan ogólny, jest sygnałem alarmowym i wymaga natychmiastowej pomocy medycznej.
Trzeba jednak pamiętać, że brak wysypki nie wyklucza ani zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, ani choroby meningokokowej. Wysypka jest szczególnie charakterystyczna dla zakażenia meningokokowego, a nie dla każdego przypadku zapalenia opon.
Wysypkę należy oceniać na całym ciele; na ciemniejszej lub opalonej skórze może być trudniej widoczna, dlatego warto zwrócić uwagę również na wybroczyny na spojówkach
Objawy oponowe - Objawy Brudzińskiego
Opisane tutaj objawy mogą wskazywać m.in. na zapalenie opon mózgowych. Józef Polikarp Brudziński żył w latach 1874-1917 i zajmował się między innymi pediatrią oraz neurologią. Jego nazwiskiem określono kilka klasycznych objawów oponowych.
Objaw karkowy Brudzińskiego daje wynik dodatni, jeśli podczas badania sztywności karku, przy biernym zgięciu głowy, następuje odruchowe zgięcie kończyn dolnych w stawach biodrowych i kolanowych - patrz rysunek poniżej.
Objaw policzkowy Brudzińskiego – ucisk na policzek poniżej łuku jarzmowego może wywołać odruchowe zgięcie kończyn górnych, zwłaszcza w stawach łokciowych - patrz rysunek poniżej. Jest to jeden z klasycznych objawów oponowych, obecnie mający jedynie pomocnicze znaczenie diagnostyczne.
Objaw łonowy Brudzińskiego – wynik uznaje się za dodatni, jeśli podczas ucisku na spojenie łonowe następuje odruchowe zgięcie kończyn dolnych w stawach biodrowych i kolanowych - patrz rysunek poniżej.
Ważna uwaga: klasyczne objawy Kerniga i Brudzińskiego mają znaczenie pomocnicze. Ich brak nie pozwala wykluczyć zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, dlatego nie powinny być wykorzystywane do samodzielnego rozpoznawania choroby.
Objawy oponowe - Objaw Kerniga górny i dolny
Dodatni wynik badania pod kątem występowania objawów Kerniga również może wskazywać m.in. na podrażnienie opon mózgowo-rdzeniowych. Podobnie jak w przypadku objawów Brudzińskiego, brak objawu Kerniga nie pozwala jednak wykluczyć zapalenia opon mózgowych.
Objaw Kerniga górny bada się, zginając tułów siedzącego pacjenta ku przodowi. Wynik jest dodatni, gdy stwierdza się jednoczesne odruchowe zgięcie kończyn dolnych w stawach kolanowych i biodrowych - patrz rysunek poniżej.
Objaw Kerniga dolny sprawdza się po ułożeniu pacjenta płasko na plecach. Lekarz zgina kończynę dolną chorego w stawie biodrowym i kolanowym, a następnie próbuje wyprostować ją w stawie kolanowym. Jeżeli podczas prostowania pojawia się wyraźny opór lub ból ograniczający wyprost, objaw może zostać uznany za dodatni wynik badania - patrz rysunek poniżej.
Badanie objawów oponowych jest elementem badania lekarskiego i nie powinno być traktowane jako domowy test pozwalający samodzielnie potwierdzić lub wykluczyć zapalenie opon mózgowych.
Bibliografia
1 - World Health Organization, Meningitis, 2025;
2 - World Health Organization, WHO practical manual on meningitis diagnosis, treatment and care, 2026;
3 - National Institute for Health and Care Excellence (NICE), Meningitis (bacterial) and meningococcal disease: recognition, diagnosis and management, NG240;
4 - Thomas K.E., Hasbun R., Jekel J., Quagliarello V.J., The diagnostic accuracy of Kernig's sign, Brudzinski's sign, and nuchal rigidity in adults with suspected meningitis, Clinical Infectious Diseases, 2002, 35(1):46-52.
