Czy mole spożywcze są groźne dla zdrowia? Co mówią badania i jak się ich pozbyć

Mole spożywcze kojarzą się przede wszystkim z larwami znalezionymi w mące, kaszy, ryżu czy orzechach. Problem nie ogranicza się jednak do utraty zapasów. Badania nad omacnicą spichrzanką (Plodia interpunctella) wykazały, że owady te mogą być rezerwuarem różnych bakterii i grzybów, w tym mikroorganizmów potencjalnie chorobotwórczych. Czy oznacza to, że przypadkowe zjedzenie larwy mola jest niebezpieczne? Wyjaśniamy, co rzeczywiście wynika z badań, jak rozpoznać zaatakowaną żywność i jak skutecznie pozbyć się moli z kuchni.

Czy mole spożywcze są groźne dla zdrowia?

Mole spożywcze nie gryzą ludzi i nie są pasożytami człowieka, jednak żywności wyraźnie zaatakowanej przez ich larwy nie należy traktować jak produktu pełnowartościowego. Obecność moli oznacza bowiem nie tylko same owady. W produkcie mogą znajdować się również jaja, wylinki, odchody, martwe osobniki oraz charakterystyczne oprzędy tworzone przez larwy.

Istnieje jeszcze jeden powód, dla którego obecności moli spożywczych nie należy bagatelizować. W badaniach mikrobiologicznych prowadzonych między innymi przez polskich naukowców wykrywano u omacnicy spichrzanki bakterie i grzyby, wśród których znajdowały się mikroorganizmy potencjalnie chorobotwórcze dla ludzi.

Nie oznacza to jednak, że człowiek, który przypadkowo połknie pojedynczą larwę albo fragment owada, automatycznie zachoruje. Badania wskazują na możliwość przenoszenia mikroorganizmów przez szkodniki magazynowe, a nie na to, że zjedzenie mola jest bezpośrednią przyczyną konkretnej choroby. To ważne rozróżnienie, ponieważ obecność potencjalnie chorobotwórczej bakterii na owadzie nie jest równoznaczna z zakażeniem człowieka.

Z punktu widzenia higieny i bezpieczeństwa żywności rozsądne jest jednak usuwanie produktów wyraźnie opanowanych przez mole zamiast oddzielania larw i dalszego spożywania zawartości opakowania.

Jak wygląda mól spożywczy?

Określenie „mól spożywczy” jest nazwą potoczną odnoszącą się do kilku gatunków niewielkich motyli będących szkodnikami produktów przechowywanych. Jednym z najlepiej znanych i bardzo szeroko rozpowszechnionych gatunków jest omacnica spichrzanka (Plodia interpunctella). W produktach zbożowych może występować także między innymi mklik mączny (Ephestia kuehniella).

Dorosła omacnica jest niewielkim motylem. Charakterystyczne jest dwubarwne ubarwienie przednich skrzydeł – część znajdująca się bliżej głowy jest zwykle jaśniejsza, szarawa lub żółtawobrązowa, natomiast dalsza część skrzydła przybiera barwę miedzianą, rdzawobrązową lub brunatnoczerwoną.

Dorosłe motyle są łatwo zauważalne, gdy wieczorem lub nocą latają po kuchni, ale to nie dorosłe osobniki powodują największe szkody w żywności. Żerują w niej larwy. Dlatego samo zabijanie latających moli nie rozwiązuje problemu. Źródło infestacji znajduje się zazwyczaj w którymś z przechowywanych produktów.

Jak wyglądają larwy i jaja moli spożywczych?

Larwy omacnicy spichrzanki przypominają niewielkie gąsienice. Najczęściej mają jasne, kremowobiałe ciało oraz wyraźnie ciemniejszą głowę. Ich zabarwienie może jednak częściowo zależeć od rodzaju pokarmu, którym się żywią.

W praktyce łatwiej niż same jaja zauważyć ślady działalności larw. Bardzo charakterystyczne są delikatne nitki przypominające pajęczynę, oprzędy, zbrylenie sypkiego produktu oraz larwy znajdujące się na powierzchni lub przy ściankach opakowania.

Dojrzałe larwy nie zawsze pozostają w produkcie. Przed przepoczwarczeniem mogą oddalać się od miejsca żerowania i wędrować po ścianach, suficie, półkach czy zakamarkach mebli. Dlatego znalezienie larwy wysoko na ścianie nie oznacza, że właśnie tam znajduje się źródło problemu.

Mól spożywczy a ubraniowy – jak je odróżnić?

Mól znaleziony w kuchni nie musi być tym samym owadem, który niszczy ubrania. Potoczne określenie „mole” obejmuje różne gatunki należące do różnych grup i mające odmienne wymagania pokarmowe.

Larwy włosienniczka odzieżowego wykorzystują przede wszystkim materiały pochodzenia zwierzęcego, szczególnie zawierające keratynę. Dlatego zagrożone są między innymi wyroby z wełny, futra, pierza i naturalnego włosia. Samo znalezienie niewielkiego motyla w mieszkaniu nie wystarcza więc do ustalenia, z jakim szkodnikiem mamy do czynienia.

Jeśli problem dotyczy garderoby, warto pamiętać również o bezpieczeństwie środków stosowanych przeciwko takim szkodnikom. Nie wszystkie popularne zawieszki i preparaty na mole ubraniowe są obojętne dla zdrowia domowników, dlatego powinny być stosowane zgodnie z przeznaczeniem i instrukcją producenta.

Skąd się biorą mole spożywcze?

Pojawienie się moli spożywczych nie musi oznaczać, że w domu panuje brud. Bardzo często jaja lub larwy trafiają do kuchni razem z zakupionym produktem. Infestacja może rozpocząć się jeszcze podczas produkcji, transportu, magazynowania albo przechowywania żywności w sklepie.

Po przyniesieniu takiego produktu do domu owady mogą zakończyć cykl rozwojowy, a dorosłe samice mogą złożyć kolejne jaja. Larwy następnie przemieszczają się pomiędzy dostępnymi źródłami pokarmu.

Mole spożywcze szczególnie często można znaleźć w:

• mące, kaszach, ryżu i płatkach zbożowych,
• makaronach i produktach zbożowych,
• orzechach i nasionach,
• bakaliach i suszonych owocach,
• przyprawach i suszonych ziołach,
• kakao i niektórych słodyczach,
• suchej karmie dla psów i kotów,
• pokarmie dla ptaków i innych zwierząt,
• rzadko używanych zapasach przechowywanych przez wiele miesięcy.

Szczególnie łatwo przeoczyć produkty znajdujące się z tyłu szafki albo otwarte opakowania, z których korzystamy bardzo rzadko. Źródłem może być nawet niewielka ilość produktu pozostawiona na dnie opakowania.

Gdzie szukać źródła moli spożywczych?

Jeśli po kuchni latają dorosłe mole, samo ich usuwanie niewiele zmieni. Trzeba odnaleźć produkt, w którym rozwijają się larwy. W praktyce oznacza to konieczność przejrzenia wszystkich podatnych na infestację zapasów, również tych wyglądających na zamknięte.

Szczególną uwagę warto zwrócić na opakowania papierowe, kartonowe oraz cienkie woreczki foliowe. Niektóre szkodniki produktów magazynowych mogą przedostawać się przez niewielkie nieszczelności opakowań, a larwy potrafią wykorzystywać bardzo małe szczeliny.

Charakterystycznymi sygnałami są:

• jasne larwy znajdujące się w produkcie lub opakowaniu,
• delikatne nitki i oprzędy przypominające pajęczynę,
• zbrylona mąka, kasza lub inne produkty sypkie,
• kokony w narożnikach szafek i szczelinach,
• larwy wędrujące po ścianach i suficie,
• regularne pojawianie się niewielkich motyli w kuchni.

Jeżeli mimo usunięcia podejrzanego opakowania kolejne dorosłe mole nadal pojawiają się przez dłuższy czas, bardzo możliwe, że istnieje jeszcze drugie źródło infestacji.

Bakterie i grzyby na molach spożywczych – co wykazały badania?

Wątpliwości dotyczące moli spożywczych nie wynikają wyłącznie z faktu, że zanieczyszczają one produkty swoimi odchodami, wylinkami i oprzędami. Naukowcy badali również mikroorganizmy związane z ciałem oraz przewodem pokarmowym tych owadów.

W polskim badaniu opublikowanym w czasopiśmie Przegląd Epidemiologiczny analizowano 300 dorosłych osobników i 200 larw omacnicy spichrzanki, pobranych między innymi z gospodarstw domowych oraz obiektów ochrony zdrowia. Badacze oceniali owady jako potencjalny rezerwuar mikroorganizmów występujących w środowisku człowieka.

W materiale związanym z Plodia interpunctella wykrywano między innymi przedstawicieli bakterii należących do rodzajów Bacillus, Enterococcus, Escherichia i Klebsiella, a także grzyby pleśniowe i drożdżopodobne. Niektóre z identyfikowanych mikroorganizmów należą do grup obejmujących gatunki oportunistyczne lub potencjalnie chorobotwórcze.

Wyniki te trzeba jednak interpretować właściwie. Wykrycie bakterii potencjalnie chorobotwórczej na owadzie nie dowodzi, że mól spożywczy wywoła u człowieka chorobę powodowaną przez tę bakterię. Do rozwoju zakażenia potrzebnych jest wiele dodatkowych czynników, między innymi odpowiednia droga ekspozycji, liczba drobnoustrojów, ich właściwości oraz podatność konkretnego człowieka.

Inne badania mikrobiomu Plodia interpunctella również potwierdziły, że z owadami związane są złożone społeczności bakterii, a na ich skład może wpływać między innymi rodzaj spożywanego pokarmu. Zaobserwowano również możliwość przenoszenia części bakterii związanych z żywnością oraz odchodami owadów.

Dlatego określenie mola spożywczego jako potencjalnego wektora mechanicznego lub rezerwuaru mikroorganizmów jest uzasadnione. Nie należy natomiast wyciągać z tych badań wniosku, że kontakt z pojedynczym molem oznacza wysokie ryzyko ciężkiego zakażenia.

Podobny mechanizm ma znaczenie również w przypadku innych owadów mających kontakt z żywnością. Przykładowo muchy mogą mechanicznie przenosić mikroorganizmy na jedzenie, chociaż rzeczywiste ryzyko dla człowieka również zależy od wielu okoliczności.

Co się stanie, jeśli przypadkowo zjemy larwę mola spożywczego?

Znalezienie larwy dopiero po zjedzeniu części produktu może być nieprzyjemne, ale przypadkowe połknięcie pojedynczej larwy przez zdrową osobę nie oznacza automatycznie zatrucia ani zakażenia. Same larwy omacnicy nie są jadowite.

Większe znaczenie ma stan całego produktu. Jeżeli znajdują się w nim liczne larwy, odchody, oprzędy, martwe owady lub ślady pleśni, mamy do czynienia z żywnością zanieczyszczoną i nie ma powodu podejmować ryzyka dalszego jej spożywania.

Szczególną ostrożność powinny zachować osoby, dla których zakażenia pokarmowe mogą stanowić większy problem, na przykład osoby z poważnie osłabioną odpornością. W przypadku wystąpienia po spożyciu podejrzanej żywności nasilonych lub utrzymujących się objawów ze strony przewodu pokarmowego należy postępować tak samo jak przy innych podejrzeniach zatrucia pokarmowego i w razie potrzeby skontaktować się z lekarzem.

Czy można jeść produkty, w których były mole?

Jeżeli w opakowaniu znajdują się żywe larwy, liczne oprzędy, odchody lub martwe owady, najbezpieczniejszym i najprostszym rozwiązaniem jest wyrzucenie produktu. Dotyczy to szczególnie żywności przeznaczonej do bezpośredniego spożycia.

Samo usunięcie widocznej larwy nie oznacza, że w produkcie nie pozostały jaja, odchody, niewielkie fragmenty owadów czy mikroorganizmy. Z tego powodu przesiewanie mocno zaatakowanej mąki albo wybieranie larw z orzechów nie jest rozsądnym sposobem ratowania żywności.

Jeżeli produkt budzi jedynie podejrzenie, ale nie widać śladów infestacji, można przede wszystkim odizolować go od pozostałych zapasów i dokładnie skontrolować. W przypadku taniego produktu spożywczego korzyść z jego zachowania jest jednak zazwyczaj niewspółmierna do ryzyka ponownego rozprzestrzenienia szkodników po całej kuchni.

Jak skutecznie pozbyć się moli spożywczych?

Najważniejszą zasadą jest znalezienie źródła infestacji. Zapach lawendy, liście laurowe czy ocet nie rozwiążą problemu, jeśli w tylnej części szafki nadal znajduje się opakowanie kaszy pełne larw.

Skuteczne postępowanie można przeprowadzić w kilku etapach:

1. Wyjmij wszystkie podatne produkty z szafek. Sprawdź mąkę, kasze, ryż, makarony, płatki, orzechy, nasiona, bakalie, przyprawy, kakao, suchą karmę dla zwierząt i zapomniane zapasy.
2. Usuń wyraźnie zaatakowaną żywność. Opakowania zawierające larwy i oprzędy najlepiej szczelnie zamknąć przed wyrzuceniem, aby owady nie rozprzestrzeniały się dalej.
3. Dokładnie odkurz puste szafki. Szczególną uwagę zwróć na narożniki, szczeliny, miejsca mocowania półek, zawiasy i otwory konstrukcyjne. To właśnie tam mogą znajdować się larwy lub kokony.
4. Po odkurzaniu opróżnij pojemnik odkurzacza albo usuń worek. W przeciwnym razie znajdujące się w nim owady mogą pozostać w mieszkaniu.
5. Umyj półki i pozostaw je do wyschnięcia. Mycie pomaga usunąć resztki produktów, ale samo w sobie nie zastępuje znalezienia źródła infestacji.
6. Przenieś nowe zapasy do szczelnych pojemników. Najlepiej sprawdzają się pojemniki szklane, metalowe lub wykonane z trwałego tworzywa ze szczelnie dopasowaną pokrywą.
7. Przez kolejne tygodnie obserwuj kuchnię. Pojedyncze dorosłe osobniki mogą pojawić się jeszcze po usunięciu zainfekowanego produktu, ponieważ część larw mogła wcześniej opuścić źródło pokarmu i rozpocząć przepoczwarczenie w innym miejscu.

Szczególnie ważne jest sprawdzenie karmy dla zwierząt i pokarmu dla ptaków. Takie produkty często przechowuje się w dużych, otwartych opakowaniach przez długi czas i łatwo pominąć je podczas kontroli kuchni.

Czy ocet, lawenda i liście laurowe wystarczą?

Wiele domowych poradników zaleca ocet, lawendę, cytrusy, goździki lub liście laurowe jako środki odstraszające mole. Intensywny zapach niektórych substancji może wpływać na zachowanie owadów, jednak nie należy traktować takich metod jako sposobu na zlikwidowanie rozwijającej się infestacji.

Jeżeli larwy znajdują się w produkcie, najważniejsze jest jego odnalezienie i usunięcie. Umycie szafki wodą z detergentem ma przede wszystkim znaczenie higieniczne – usuwa pozostałości żywności i zanieczyszczenia. Nie ma potrzeby tworzenia skomplikowanych mieszanek z olejków eterycznych.

Czy trzeba pryskać szafki środkiem owadobójczym?

W typowej domowej infestacji moli spożywczych opryskiwanie szafek przeznaczonych do przechowywania żywności nie powinno być pierwszym wyborem. Środki owadobójcze nie usuną larw rozwijających się wewnątrz opakowania, a w kuchni pojawia się dodatkowo problem ryzyka kontaktu preparatu z żywnością, naczyniami i powierzchniami roboczymi.

Podstawą kontroli szkodników produktów przechowywanych pozostaje usunięcie źródła infestacji, dokładne odkurzenie miejsc przechowywania i zabezpieczenie zapasów. Jeżeli stosowany jest jakikolwiek preparat biobójczy, musi być przeznaczony do danego zastosowania i używany dokładnie zgodnie z instrukcją producenta.

Czy pułapki feromonowe na mole spożywcze działają?

Pułapki feromonowe są przydatnym narzędziem, ale ich zadanie bywa źle rozumiane. Zawarty w nich atraktant przyciąga przede wszystkim dorosłe samce określonych gatunków moli. Dzięki temu pułapka pozwala stwierdzić, że owady nadal występują, obserwować ich aktywność i oceniać skuteczność przeprowadzonego sprzątania.

Pułapka feromonowa nie usuwa jednak jaj i larw znajdujących się w żywności. Dlatego przy większej infestacji nie może zastąpić odnalezienia jej źródła. Jeśli po kilku tygodniach od gruntownego porządkowania na pułapce wciąż regularnie pojawiają się nowe mole, warto jeszcze raz przejrzeć wszystkie zapasy.

Jak zapobiec powrotowi moli spożywczych?

Całkowite zabezpieczenie domu przed wniesieniem mola wraz z zakupami nie jest możliwe, ale można znacznie ograniczyć ryzyko, że pojedyncze zainfekowane opakowanie doprowadzi do zajęcia całej kuchni.

• Nie przechowuj przez długi czas dużych zapasów produktów sypkich, których rzadko używasz.
• Po otwarciu mąki, kaszy, ryżu, orzechów czy płatków przesypuj je do szczelnie zamykanych pojemników.
• Regularnie sprawdzaj produkty znajdujące się z tyłu szafek.
• Usuwaj rozsypaną mąkę, ziarna, orzechy i inne resztki z narożników i szczelin.
• Zwracaj uwagę na oprzędy, larwy i nietypowe zbrylenie produktu już podczas otwierania nowego opakowania.
• Karmę dla zwierząt i pokarm dla ptaków przechowuj równie starannie jak żywność dla domowników.
• W przypadku nawracającego problemu można zastosować pułapkę feromonową do monitorowania obecności dorosłych owadów.

Szczelne pojemniki mają jeszcze jedną zaletę: nawet jeśli jedno opakowanie okaże się zainfekowane, larwy mają znacznie mniejsze możliwości przedostania się do pozostałych produktów.

Mole spożywcze – najczęstsze pytania

Czy mole spożywcze gryzą ludzi?

Nie. Mole spożywcze nie żywią się krwią i nie pasożytują na człowieku. Problemem jest przede wszystkim zanieczyszczanie produktów, w których rozwijają się ich larwy.

Czy mole spożywcze są trujące?

Larwy i dorosłe osobniki omacnicy spichrzanki nie są jadowite. Badania wykazały jednak, że owady mogą być związane z różnymi mikroorganizmami, dlatego żywności wyraźnie zaatakowanej przez mole nie należy traktować jak produktu czystego i pełnowartościowego.

Czy można zachorować po zjedzeniu mola spożywczego?

Przypadkowe połknięcie pojedynczej larwy przez zdrową osobę zazwyczaj nie jest powodem do paniki. Nie istnieje prosta zależność „zjedzenie mola = zakażenie”. Produkty z wyraźną infestacją powinny być jednak usuwane ze względów higienicznych oraz z powodu obecności pozostałości owadów i możliwego zanieczyszczenia mikrobiologicznego.

Jak znaleźć gniazdo moli spożywczych?

Mole nie budują typowego gniazda. Trzeba znaleźć produkt będący źródłem rozwoju larw. Najczęściej są to produkty suche: mąka, kasza, płatki, ryż, orzechy, bakalie, nasiona, przyprawy albo karma dla zwierząt.

Dlaczego larwy moli chodzą po suficie?

Dojrzałe larwy mogą opuścić produkt, w którym żerowały, i przemieścić się w poszukiwaniu miejsca odpowiedniego do przepoczwarczenia. Dlatego można znaleźć je na ścianach, suficie i w narożnikach położonych daleko od źródła pokarmu.

Czy mole spożywcze mogą być w zamkniętym opakowaniu?

Tak. Produkt może zostać zainfekowany jeszcze przed zakupem, dlatego obecność larw w pozornie zamkniętym opakowaniu nie jest niczym niezwykłym. Szkodniki mogą również wykorzystywać niewielkie nieszczelności niektórych opakowań.

Czy mole spożywcze mogą przegryźć plastik?

Cienka folia nie zawsze stanowi skuteczną barierę dla szkodników produktów magazynowych. Dlatego do dłuższego przechowywania suchych produktów lepiej stosować szczelne pojemniki z grubego tworzywa, szkła lub metalu.

Czy ocet zabija mole spożywcze?

Umycie szafek roztworem zawierającym ocet może być elementem sprzątania, ale nie usuwa przyczyny infestacji, jeżeli w którymś produkcie nadal znajdują się jaja lub larwy. Najważniejsze jest znalezienie i usunięcie zaatakowanej żywności oraz dokładne odkurzenie szczelin.

Czy trzeba wyrzucić całą żywność z kuchni?

Nie. Wyrzucić należy przede wszystkim produkty, w których widoczne są oznaki infestacji. Pozostałe trzeba bardzo dokładnie sprawdzić. Produkty niebudzące podejrzeń warto przełożyć do szczelnie zamykanych pojemników, aby ewentualny problem nie rozprzestrzenił się na kolejne zapasy.

Jak długo po sprzątaniu mogą pojawiać się mole?

Pojedyncze dorosłe osobniki mogą pojawiać się jeszcze przez pewien czas, ponieważ larwy mogły wcześniej opuścić produkt i przepoczwarczyć się w szczelinach lub innych zakamarkach. Jeżeli jednak nowe mole pojawiają się regularnie przez kolejne tygodnie, warto ponownie poszukać przeoczonego źródła.

Podsumowanie

Mole spożywcze są przede wszystkim szkodnikami produktów przechowywanych, ale ich znaczenia nie należy sprowadzać jedynie do nieestetycznej larwy znalezionej w mące. Zanieczyszczają produkty odchodami, oprzędami i pozostałościami swojego rozwoju, a badania wykazały również, że omacnica spichrzanka może być związana z różnymi bakteriami i grzybami, w tym mikroorganizmami potencjalnie chorobotwórczymi.

Jednocześnie nie ma podstaw, aby twierdzić, że przypadkowe połknięcie pojedynczego mola automatycznie prowadzi do ciężkiej choroby. Najważniejsza jest higiena: zaatakowaną żywność należy usunąć, znaleźć źródło infestacji, dokładnie odkurzyć miejsca przechowywania produktów i zabezpieczyć nowe zapasy w szczelnych pojemnikach. Jest to skuteczniejsze niż poleganie wyłącznie na lawendzie, occie, liściach laurowych czy zabijaniu dorosłych motyli.

Bibliografia

1. Zawadzki P.J. i wsp., The threats for human health induced by food pests of Plodia interpunctella as reservoirs of infectious microbiota, Przegląd Epidemiologiczny, 2016; 70(4): 617–627.
2. Chomicz L. i wsp., Drobnoustroje transmitowane przez mole spożywcze – zagrożenie dla ludzkiego zdrowia, Roczniki Warszawskiej Szkoły Zdrowia, 2011; 11: 109–114.
3. Montagna M., Mereghetti V., Gargari G., Guglielmetti S., Faoro F., Lozzia G., Locatelli D., Limonta L., Evidence of a bacterial core in the stored products pest Plodia interpunctella: the influence of different diets, Environmental Microbiology, 2016; 18(12): 4961–4973. DOI: 10.1111/1462-2920.13450.
4. Oklahoma State University Extension, Indianmeal Moth – Plodia interpunctella, materiały dotyczące biologii i zwalczania szkodników produktów przechowywanych.
5. University of Minnesota Extension, Pantry pests: Insects found in stored food, materiały dotyczące rozpoznawania i zwalczania szkodników produktów spożywczych.