Kleszcze atakują i są groźne dla ludzi

Ixodes Ricinus - Kleszcz Pospolity

Czym grozi ukłucie kleszcza? Co zrobić w przypadku takiego ukłucia? Jakie choroby przenoszone są przez te pasożyty? Artykuł przedstawia kilka cennych porad dotyczących kleszczy i zagrożeń jakie stanowią dla człowieka. Należy pamiętać, że w każdym przypadku ukłucia należy zasięgnąć porady lekarskiej.

Ixodes Ricinus to gatunek pajęczaka znany powszechnie jako Kleszcz Pospolity. Jest on bardzo popularny w całej Europie i można się od niego zarazić wieloma groźnymi chorobami, takimi jak Borelioza czy Odkleszczowe Zapalenie Opon Mózgowych, które w ostatnich latach stały się w Polsce bardziej powszechne niż dawniej. Borelioza to najbardziej rozpowszechniona choroba odkleszczowa i niestety nie ma na nią szczepionki. Na drugim miejscu, jeśli chodzi o zachorowalność, znajduje się Odkleszczowe Zapalenie Opon Mózgowych, przed którym można się zabezpieczyć cyklem szczepień.

Osoby spędzające sporo czasu w lesie lub w terenach zarośniętych, na polach, na łąkach czy nawet w miejskim parku są szczególnie narażone na atak często lekceważonego wroga, jakim są kleszcze. Niestety, jak można wywnioskować z poniżej znajdującej się mapy, pasożytów tych jest pełno nawet w warszawskich parkach!

Kleszcze w warszawskich parkach

Kleszcze, pajęczaki należące do podgromady roztoczy (Acari), to pasożyty żywiące się krwią niektórych ssaków, w tym także krwią ludzi, głównie jednak krwią zwierząt leśnych, ptaków, psów i kotów. Pasożyty te nie są w Polsce aktywne przez cały rok, lecz wyłącznie w określonym sezonie, który rozpoczyna się przeważnie w marcu, a kończy w listopadzie, w zależności od panujących temperatur.

Pasożyty te, aby się pożywić muszą wbić własny aparat gębowy do ciała ofiary. Kleszcze nie piją krwi natychmiast po tym jak znajdą się na ciele potencjalnego żywiciela, lecz wędrują po nim, nawet przez wiele godzin, w poszukiwaniu idealnego miejsca do przekłucia skóry. Najbardziej narażone miejsca na atak kleszczy u człowieka to wewnętrzne części zagięć kolan i łokci, cienkie warstwy skóry przy kostkach stóp, pachwiny, pachy, szyja, uda, uszy i głowa. Zalecane jest aby po powrocie z miejsc, w których mogą z większym prawdopodobieństwem występować kleszcze, dokładnie się umyć, szorując całe ciało szczotką do kąpieli, ponieważ tylko w taki sposób można pozbyć się malutkich larw pasożytów, które w poszukiwaniu nowego miejsca pobytu, nie zdążyły się jeszcze wbić do skóry.

Niektóre larwy kleszczy są tak małe, że stają się ledwo zauważalne gołym okiem, a niestety są tak samo niebezpieczne jak dorosłe osobniki tego pasożyta. Przed rozpoczęciem procesu przebijania się przez skórę ofiary pasożyt wstrzykuje specjalny środek znieczulający, więc jego ukłucie jest zupełnie bezbolesne i bardzo często ofiara nie zauważa przez długi czas, że na swoim ciele nosi nieproszonego gościa. Kleszcze potrafią przebywać wbite do ciała ich karmicieli nawet przez około 10 dni, dopóki się całkiem nie nasycą, wypijając przez ten czas kilka mililitrów krwi i powiększając objętość własnych ciał, w przypadku samic, nawet 200 krotnie!

Poniższa tabela przedstawia oficjalne dane statystyczne dotyczące zachorowalności na choroby odkleszczowe w samym województwie Mazowieckim, w latach 2015-2017.

Kleszcze - Choroby odkleszczowe

Samo ukąszenie kleszcza nie jest dla człowieka szkodliwe. Szkodliwe są dla nas jednak drobnoustroje, jakimi kleszcz może obdarowywać ofiary po wbiciu się do ich ciał. Wędrując z żywiciela na żywiciela pasożyt gromadzi w sobie najrozmaitsze bakterie i wirusy. Sam proces przebijania się przez skórę ofiary może zająć pasożytowi od 24 go 96 godzin. Bardzo ważne jest aby wbity do ciała ofiary kleszcz został umiejętnie usunięty w całości i jak najszybciej.

Kleszcze - Jak bezpiecznie usuwać kleszcza

Szybkie i umiejętne pozbycie się pasożyta zmniejsza prawdopodobieństwo zarażenia się niektórymi chorobami. Istotne jest także aby podczas usuwania kleszcza nie stresować go. Stare metody, takie jak podgrzewanie pajęczaka, smarowanie go masłem czy pryskanie różnymi wynalazkami są bardzo niebezpieczne, ponieważ zestresowany w taki sposób kleszcz obficie pluje śliną, zawierającą drobnoustroje, które trafiają w dużej ilości do ciała ofiary. W aptekach można nabyć specjalne gadżety do usuwania kleszczy, np. specjalne lasso lub spray natychmiast zamrażający pasożyta. Ten ostatni sprawia iż zamrożony kleszcz sam wycofuje aparat gębowy z ciała ofiary, bez stresowania się i plucia.

W przypadku gdy kleszcz zdążył już wbić się głęboko w skórę - jak na poniższym zdjęciu - jedynym bezpiecznym rozwiązaniem jest bardzo drobna interwencja chirurgiczna. Tak czy inaczej każdy przypadek wymaga konsultacji z lekarzem.

Kleszcz wbity


Na liście odkleszczowych infekcji jest wiele nieprzyjemnych chorób, mniej lub bardziej groźnych, a między innymi: KZM (kleszczowe zapalenie mózgu), Borelioza, Babezjoza (tak - jest groźna także dla ludzi, pomimo, iż najczęściej chorują na nią psy), Anaplazmoza, Dur powrotny, Tularemia, Kleszczowy Paraliż, Cytaukszoonoza, a nawet Gorączka Plamista Gór Skalistych. W Europie najbardziej popularnymi zakażeniami odkleszczowymi są Borelioza oraz KZM (Kleszczowe Zapalenie Mózgu). W Polsce statystycznie przeważają zakażenia Boreliozą, na którą co roku odnotowuje się wiele tysięcy przypadku zachorowań. Niestety dane statystyczne nie odzwierciedlają prawdziwej sytuacji zakażeń odkleszczowych, ponieważ wiele osób zakażonych chorobami odkleszczowymi nie ma o tym najmniejszego pojęcia, a to z przyczyny takiej, iż niektóre choroby mogą czasem przebiegać zupełnie bezobjawowo.

Poniższa tabela przedstawia oficjalne dane statystyczne dotyczące zachorowalności na odkleszczowe zapalenie opon mózgowych w Polsce, w latach 2016-2017.

Kleszcze - KZM

Borelioza w Polsce

Borelioza jest chorobą pomyślnie leczoną antybiotykami, pod warunkiem jej wykrycia we wczesnym stadium rozwoju. Nieleczona może przez wiele lat nie dawać jakichkolwiek objawów, po czym może się ujawnić w bardzo groźnej postaci – jako choroba serca albo ośrodkowego układu nerwowego. Najgroźniejszą postacią neuroboreliozy jest przewlekłe zapalenie mózgu, które może prowadzić - między innymi - do zmiany osobowości i różnego rodzaju psychoz. Jeśli natomiast choroba zaatakuje serce, może to powodować zaburzenia jego pracy, a w szczególności zaburzenia przewodnictwa impulsów nerwowych, które odpowiadają za prawidłowe kurczenie się mięśnia. Borelioza bardzo często atakuje także stawy, zazwyczaj kolanowe, ale nie tylko.
Niestety wiele osób w ogóle nie wie, że zostało zainfekowane tą chorobą, więc nie podejmuje jakichkolwiek działań związanych z jej leczeniem. Duża ilość osób chorych na Boreliozę, nawet nie wie w jakich okolicznościach mogła zostać zainfekowana przez kleszcza.

Poniższa tabela przedstawia oficjalne dane statystyczne dotyczące zachorowań na Boreliozę w Polsce, w latach 2016-2017.

Kleszcze - Borelioza

W przypadku świeżego zarażenia się Boreliozą, w miejscu ukłucia pasożyta może po kilku dniach lub nawet tygodniach pojawić się charakterystyczne zaczerwienienie skóry, tak zwany Rumień Wędrujący, który jest wiarygodnym wskaźnikiem zakażenia się tą chorobą, dlatego też miejsce ukąszenia należy dokładnie obserwować przez co najmniej kilka tygodni od zdarzenia.

Kleszcze - Rumień Wędrujacy

Niestety Rumień może - nawet w przypadku gdy dochodzi do zakażenia się chorobą - w ogóle się nie pojawić, lub pojawić się w zupełnie innym miejscu ciała. W przypadku pojawienia się Rumienia, należy wykonać badania krwi, aby jednoznacznie potwierdzić lub wykluczyć Boreliozę. Takie badanie, ze względu na dużą ilość zachorowań, jest obecnie w Polsce zalecane po każdym ukłuciu kleszcza, bez względu na to czy pojawił się Rumień czy też nie. Ponieważ analiza ta ma na celu wykrycie przeciwciał Boreliozy, które są odpowiedzią immunologiczną na obecność krętków Boreliozy w osoczu, należy je wykonać nie wcześniej niż kilkanaście dni po ukłuciu kleszcza, a w przypadku wyniku negatywnego zalecane jest aby po jakimś czasie je powtórzyć. W przypadku wyniku dodatniego należy również wykonać kolejne niezbędne badania, które zleca lekarz w tego typu przypadkach.

Kleszcze

KZM – Odkleszczowe zapalenie opon mózgowych w Polsce

Na tą chorobę, w przeciwieństwie do Boreliozy, którą można w wielu przypadkach skutecznie leczyć przyczynowo, nie ma konkretnego lekarstwa, a leczenie jest wyłącznie objawowe. KZM to choroba wirusowa, która może mieć bardzo różny przebieg, często nawet bezobjawowy i zupełnie niegroźny. Ponieważ jednak choroba może mieć także poważne konsekwencje zdrowotne, warto się przed nią zaszczepić, a taka szczepionka jest ogólnie dostępna i zalecana osobom należącym do grup o zwiększonym ryzyku zachorowania.

W wielu krajach, w których kleszcze atakują endemicznie, po ukłuciu kleszcza pacjentowi aplikowana jest iniekcja immunoglobuliny, czyli ludzkich przeciwciał anty-KZM. Taki preparat powinien zostać wstrzyknięty pacjentowi w ciągu maksymalnie 96 godzin od ukąszenia przez pasożyta, a najlepiej jak najprędzej. Immunoglobulina KZM może uchronić ofiarę kleszcza przez rozwojem zakażenia KZM. W Polsce niestety taka procedura nie ma miejsca. Tym bardziej dziwny jest fakt iż, pomimo tego iż KZM u nas występuje, preparat taki, noszący nazwę FSME - Bulin (uwaga: nie mylić z FSM-Immun - szczepionka) jest teoretycznie, ale tylko bardzo teoretycznie dostępny na polskim rynku, a tak naprawdę nigdzie nie można go w Kraju znaleźć. Ofiary kleszczy, które obawiają się zakażenia KZM, mogą ewentualnie udać się do Austrii, gdzie immunoglobulina KZM aplikowana jest od ponad 20 lat standardowo każdej ukłutej przez kleszcza osobie i tam poprosić o zaaplikowanie injekcji. W każdym przypadku należy jednak wpierw zasięgnąć porady lekarskiej.

Warto się szczepić i uodpornić przeciwko KZM. Szczepionka chroniąca przed Odkleszczowym Zapaleniem Opon Mózgowych jest łatwo dostępna i obecnie sprzedawana jest pod nazwą FSME-Immun. Preparat umożliwia sezonową ochronę dopiero po II dawce, która generalnie może zostać zapodana po upływie od 1 do 3 miesięcy od pierwszej dawki. Trzecia dawka, która zapewnia spokój na 3 lata, zapodawana jest generalnie po upływie od 5 do 12 miesięcy od II dawki.

Jak się zabezpieczyć?

Ryzyko ukłucia przez kleszcze można znacznie zmniejszyć chroniąc ciało specjalnymi preparatami dostępnymi w aptekach. Przed wybraniem się w łono natury należy nimi spryskać lub wysmarować szczególnie dolne części ciała. W wielu wyspecjalizowanych sklepach (dla podróżników, poszukiwaczy metali itp) można nabyć bardzo mocne preparaty odstraszające kleszcze, a także specjalne breloczki ultradźwiękowe.
Właściciele zwierząt domowych powinni także zadbać o właściwą ochronę swoich pupili, gdyż - wbrew powszechnym przekonaniom - przyniesione z dworu pasożyty bardzo często przenoszą się z psów i kotów na człowieka. Rozsądne jest oczywiście unikanie siadania i leżenia na trawie w pełni kleszczowego sezonu, jak również chodzenia po łąkach i krzakach w wilgotnych terenach, gdyż tam kleszczy jest najwięcej.
W pełni sezonu i po powrocie z łona natury warto dokładnie umyć i wyszczotkować ciało, jak już opisano w poprzedniej części artykułu.