Ludzie robią rzeczy, których nie pamiętają. Działanie niepożądane niektórych leków

Są sytuacje, w których człowiek „działa”, podejmuje decyzje i wykonuje złożone czynności, a następnego dnia nie pamięta nic albo pamięta tylko urywki. W większości przypadków to nie jest tajemnica ani „opętanie” – tylko neurobiologia i farmakologia: stan pośredni między snem a czuwaniem, wzmocniony działaniem konkretnych leków. 

O jakim zjawisku mówimy: złożone zachowania w czasie snu

Złożone zachowania w czasie snu przypominają lunatykowanie, ale nie są jego klasyczną postacią. Opisywane w niniejszym artykule złożone zachowania w czasie snu są klasyfikowane jako parasomnie wtórne, czyli zaburzenia snu wywołane działaniem określonych leków. 

Najlepiej udokumentowany scenariusz dotyczy epizodów, w których pacjent po zażyciu leku nasennego wykonuje czynności wymagające koordynacji i pewnej „logiki działania” – a mimo to jest nie w pełni przytomny i następnego dnia ma częściową lub całkowitą niepamięć. W raportach i opisach przypadków pojawiają się m.in. nocne posiłki, chodzenie po domu, rozmowy telefoniczne, korzystanie z Internetu, a w najbardziej niebezpiecznych sytuacjach – prowadzenie samochodu.

Nie jest to równoznaczne z psychozą. To raczej zaburzenie granicy snu i czuwania – stan, w którym układ nerwowy potrafi uruchomić „automatyczne programy” zachowania, ale bez pełnej kontroli wykonawczej i bez typowego zapisu pamięci.

Co jest najlepiej udokumentowane: wybrane leki nasenne

Najmocniejsza dokumentacja – na poziomie ostrzeżeń organów nadzorujących oraz opisów klinicznych – dotyczy leków nasennych z grupy tzw. „zetek”, stosowanych w bezsenności. Amerykańska FDA wprowadziła w 2019 roku Boxed Warning (najwyższy poziom ostrzeżenia) dla trzech substancji: zolpidem, eszopiklon i zaleplon, wskazując na ryzyko poważnych urazów, a nawet zgonów w wyniku „complex sleep behaviors” takich jak sleepwalking czy sleep driving.

To bardzo istotne, bo mówimy o działaniu niepożądanym na tyle poważnym, że organ nadzorujący uznał: pacjent powinien być o nim ostrzegany w sposób maksymalnie wyeksponowany. Co istotne, w komunikacie FDA podkreślono, że epizody zdarzały się także po pierwszej dawce i także przy dawkach zalecanych – choć istnieją czynniki, które ryzyko zwiększają.

Co zwiększa ryzyko takich epizodów

W opisach przypadków i analizach klinicznych powtarzają się czynniki, które podnoszą prawdopodobieństwo „zachowań złożonych” i amnezji po wybranych lekach nasennych. Najczęściej wymienia się:

• łączenie z alkoholem (bardzo niebezpieczne);
• łączenie z innymi lekami działającymi depresyjnie na ośrodkowy układ nerwowy (np. uspokajającymi, przeciwlękowymi, opioidami);
• przyjęcie leku, gdy nie ma warunków na pełny sen (np. „wezmę i jeszcze posiedzę”);
• wyższe dawki lub samodzielne „dokładanie” dawki w nocy;
• historia parasomnii (np. somnambulizm);
• przypadkowe przyjęcie (pomyłki w tabletkach, nieuporządkowane opakowania).

W jednej z opisanych serii przypadków dotyczących zolpidemu zwracano uwagę, że pacjenci potrafili być „interaktywni”, ale mieli później amnezję kilku godzin, a ryzyko rosło m.in. przy innych lekach uspokajających i przy nieprawidłowym sposobie przyjmowania (np. nie tuż przed snem).

Dlaczego mózg „działa”, a pamięć nie rejestruje

Najprostsze, uczciwe wyjaśnienie brzmi: pewne leki mogą sprzyjać powstawaniu stanu pośredniego, w którym część układów odpowiedzialnych za ruch i nawykowe działania jest aktywna, a część odpowiedzialna za pełną kontrolę i zapis pamięci – przytłumiona. W praktyce oznacza to, że ktoś może wykonywać czynności „na autopilocie”, a następnego dnia nie mieć do nich dostępu pamięciowego.

Nie ma jednego uniwersalnego mechanizmu dla wszystkich pacjentów i wszystkich leków, ale zjawisko jest wystarczająco powtarzalne, by trafiło do oficjalnych ostrzeżeń i zaleceń klinicznych.

A co z benzodiazepinami

W tym miejscu warto rozdzielić dwie rzeczy. Po pierwsze: benzodiazepiny (takie jak Lorazepam) są znane z tego, że mogą powodować senność, spowolnienie reakcji oraz zaburzenia pamięci, zwłaszcza gdy są łączone z alkoholem lub innymi substancjami działającymi hamująco na ośrodkowy układ nerwowy. 

Po drugie: najgłośniejsze i najlepiej udokumentowane ostrzeżenia dotyczące „złożonych zachowań” z ryzykiem urazów odnoszą się dziś przede wszystkim do wybranych leków nasennych (Z-drugs) – dlatego to one są w centrum tego artykułu. W praktyce klinicznej ryzyko rośnie jednak wtedy, gdy łączy się kilka środków uspokajających naraz.

Depresja, bezsenność i dlaczego to się często „spotyka” w gabinecie

Bezsenność bardzo często współwystępuje z zaburzeniami nastroju. Czasem jest objawem, czasem czynnikiem podtrzymującym kryzys psychiczny, a czasem pojawia się jako skutek uboczny stresu i przeciążenia. Jeśli ktoś próbuje „gasić” problem doraźnie lekami nasennymi, ale w tle toczy się depresja, łatwo o błędne koło. 

Wielu pacjentów przyjmuje też leki przeciwdepresyjne – i tu ważne doprecyzowanie: same antydepresanty nie są „główną osią” opisywanego zjawiska, ale mogą wchodzić w interakcje z innymi lekami, wpływać na sen i czuwanie, a u części osób zmieniać architekturę snu. 

Co robić, jeśli przydarzył się epizod „niepamiętanych działań”

Tu liczy się bezpieczeństwo i spokój – bez paniki, ale też bez bagatelizowania.

• Zabezpiecz ryzyko urazu: nie prowadź pojazdów, nie obsługuj maszyn, nie zostawiaj włączonej kuchenki, jeśli istnieje podejrzenie takich epizodów.
• Nie mieszaj leków z alkoholem i nie łącz samodzielnie kilku środków uspokajających.
• Skontaktuj się z lekarzem i opisz: jaki lek, jaka dawka, o której godzinie, czy były inne leki/substancje, czy były świadkowie, czy są dowody (np. paragony, logi zakupów, wiadomości).
• Nie odstawiaj leków „na własną rękę”, jeśli to lek wymagający stopniowania – wyjątek stanowią sytuacje, gdy lekarz zaleci natychmiastowe przerwanie (np. w kontekście ostrzeżeń dotyczących konkretnych leków nasennych).

Jeśli doszło do realnego zagrożenia życia (np. prowadzenie auta, wyjście z domu, urazy, agresja, zachowania samobójcze) – traktuj to jako sytuację alarmową i szukaj pilnej pomocy medycznej.

Dlaczego ten temat jest ważny, nawet jeśli zjawisko jest rzadkie

Po pierwsze dlatego, że konsekwencje mogą być ciężkie – od urazów, przez wypadki, po ryzyko prawne. Po drugie dlatego, że wielu ludzi interpretuje takie epizody moralnie („coś ze mną nie tak”), zamiast medycznie („to stan zaburzonej świadomości”). A po trzecie: ponieważ w przypadku wybranych leków organy nadzorujące wprost uznały, że ryzyko jest na tyle istotne, iż wymaga najsilniejszego rodzaju ostrzeżenia.

Najuczciwsza konkluzja brzmi więc tak: to nie jest zjawisko powszechne, ale jest na tyle dobrze udokumentowane, że powinno być znane pacjentom – zwłaszcza tym, którzy przyjmują leki na sen, uspokojenie lub łączą kilka preparatów wpływających na ośrodkowy układ nerwowy.

Bibliografia

1. U.S. Food and Drug Administration (FDA). FDA adds Boxed Warning for risk of serious injuries caused by sleepwalking with certain prescription insomnia medicines. Drug Safety Communication, 30 April 2019.
2. U.S. Food and Drug Administration (FDA). Certain Prescription Insomnia Medicines: New Boxed Warning – Due to Risk of Serious Injuries Caused by Sleepwalking, Sleep Driving and Engaging in Other Activities While Not Fully Awake. Medical Product Safety Information, 30 April 2019.
3. European Medicines Agency (EMA). Zolpidem-containing medicines – referral.
4. Pressman, M.R. Zolpidem Ingestion, Automatisms, and Sleep Driving: A Clinical and Legal Case Series. Journal of Clinical Sleep Medicine, 2011.
5. Roehrs, T., Roth, T. (prace przeglądowe). Hypnotics and sleep-related behaviors.
6. Voon, V., Gao, J. i in. Dopamine agonists and risk: impulse control disorders in Parkinson’s disease. Brain, 2011.