Pentagramy – czym są i co naprawdę oznaczają?

Pentagram należy do tych symboli, które w kulturze masowej zostały niemal całkowicie oderwane od swojego pierwotnego znaczenia. Współcześnie bywa kojarzony niemal wyłącznie z "diabłem", satanizmem lub zakazaną magią, mimo że przez zdecydowaną większość swojej historii nie miał z tym nic wspólnego. Jest to przykład symbolu, którego sens został nadpisany stosunkowo niedawno, a wcześniejsze, dobrze udokumentowane znaczenia pentagramu uległy niemal całkowitemu zapomnieniu.

Pentagram nie powstał jako znak religijny ani mistyczny w dzisiejszym rozumieniu. Jego źródłem była matematyka, geometria i potrzeba opisywania porządku świata za pomocą prostych, uniwersalnych form. Dopiero późniejsze epoki zaczęły nadawać mu znaczenia ideologiczne.

Geometryczne podstawy symbolu pentagramu

Pentagram regularny jest figurą geometryczną opartą na pięciu równomiernie rozmieszczonych punktach leżących na okręgu. Każdy z tych punktów dzieli obwód okręgu na równe części, co odpowiada kątowi 72 stopni pomiędzy kolejnymi wierzchołkami. Połączenie co drugiego punktu prostą linią prowadzi do powstania charakterystycznej pięcioramiennej gwiazdy rysowanej jednym, nieprzerwanym ruchem.

Jedną z najbardziej charakterystycznych cech pentagramu są kąty powstające na przecięciach jego ramion. W regularnym pentagramie kąty wewnętrzne, pojawiające się w centralnej części figury, mają miarę 36 stopni. Kąty zewnętrzne, znajdujące się przy wierzchołkach ramion, mają natomiast 144 stopnie. Właśnie te zależności kątowe i proporcjonalne sprawiają, że w strukturze pentagramu wielokrotnie pojawia się relacja znana dziś jako złoty podział, bądź słynna liczba φ (phi). Złota liczba wynosi φ = (1 + √5) / 2 ≈ 1,6180339887… i to właśnie ona stoi za powtarzalnością proporcji widoczną w pentagramie. Relacja ta była badana już w starożytności i uznawana za jedną z fundamentalnych zasad harmonii. To matematyczne uporządkowanie figury było jednym z głównych powodów, dla których w starożytności i renesansie postrzegano pentagram jako symbol harmonii i ładu, a nie jako znak o charakterze magicznym czy rytualnym.

Złoty podział występuje nie tylko w figurach geometrycznych, lecz także w naturze, architekturze i sztuce. Właśnie dlatego starożytni filozofowie nie traktowali geometrii jako abstrakcyjnej nauki, lecz jako narzędzie poznania rzeczywistości. Pentagram był dla nich wizualnym dowodem istnienia matematycznego ładu, który przenika świat. Opis matematycznych właściwości pentagramu można znaleźć m.in. w hasłach encyklopedycznych poświęconych geometrii i proporcji złotego podziału, takich jak Encyclopaedia Britannica.

Najstarsze znane zastosowania pentagramu

Najwcześniejsze materialne ślady pentagramu pochodzą z Mezopotamii i sięgają trzeciego tysiąclecia p.n.e. Symbol ten pojawia się na glinianych tabliczkach zapisanych pismem klinowym, gdzie pełnił funkcję ideogramu. W zależności od kontekstu oznaczał porządek, kierunki świata lub ochronę. Nie był wówczas znakiem kultowym, lecz elementem systemu zapisu i symboliki administracyjnej. 

Badania nad mezopotamskimi ideogramami pokazują, że pentagram miał znaczenie neutralne lub pozytywne, związane z kontrolą przestrzeni i stabilnością. Informacje te są dobrze udokumentowane w literaturze asyriologicznej oraz w encyklopediach historycznych, m.in. w Encyclopaedia Britannica oraz w Stanford Encyclopedia of Philosophy, która omawia symbolikę liczb i figur w starożytności: https://www.britannica.com/topic/pentagram, https://plato.stanford.edu/entries/pythagoras/.

Pentagram w myśli pitagorejskiej

Jednym z najlepiej udokumentowanych etapów w historii pentagramu jest jego obecność w filozofii pitagorejskiej. Dla uczniów Pitagorasa symbol ten był wyrazem harmonii kosmicznej oraz idealnych proporcji. Pentagram, zwany również gwiazdą pitagorejską, pełnił funkcję znaku rozpoznawczego wspólnoty pitagorejczyków i był ściśle związany z pojęciem zdrowia, równowagi i ładu moralnego.

Pitagorejczycy wierzyli, że rzeczywistość ma strukturę matematyczną, a liczby są jej podstawowym budulcem. Pentagram, zawierający w sobie wielokrotne proporcje złotego podziału, był dla nich symbolem tej idei. Źródła antyczne oraz opracowania historyczne jednoznacznie wskazują, że symbol ten nie miał wówczas żadnych konotacji "demonicznych". Informacje te można znaleźć m.in. w klasycznych opracowaniach historii filozofii starożytnej oraz w hasłach encyklopedycznych: https://www.britannica.com/topic/Pythagoreanism, https://iep.utm.edu/pythagor/. 

Pentagram w tradycji chrześcijańskiej

Mniej znanym, a dobrze udokumentowanym faktem jest obecność pentagramu w symbolice chrześcijańskiej. W okresie wczesnochrześcijańskim oraz w średniowieczu pięć ramion gwiazdy interpretowano jako odniesienie do pięciu ran Chrystusa. Symbol ten pojawiał się w manuskryptach, na pieczęciach oraz w architekturze sakralnej jako znak ochrony i doskonałości duchowej.

Pentagram funkcjonował w tym kontekście obok innych symboli geometrycznych, takich jak krzyż czy koło, i nie budził kontrowersji. Dopiero późniejsze zmiany kulturowe sprawiły, że został wyparty z oficjalnej symboliki religijnej. Informacje na temat użycia pentagramu w chrześcijaństwie można znaleźć w opracowaniach dotyczących symboliki średniowiecznej, m.in. w Encyclopaedia Britannica oraz w pracach historyków sztuki:
https://www.britannica.com/topic/Christian-symbolism, https://www.metmuseum.org/toah/hd/chsy/hd_chsy.htm

Pentagram w architekturze sakralnej

Choć dziś pentagram bywa kojarzony głównie z ezoteryką lub popkulturą, w architekturze sakralnej pojawiał się na długo przed nowoczesnymi interpretacjami i funkcjonował w zupełnie innym kontekście znaczeniowym. W średniowieczu i wczesnej nowożytności był traktowany jako symbol porządku, doskonałości stworzenia, pięciu ran Chrystusa lub znaku ochronnego, a nie jako znak „antyreligijny”.

Jednym z najlepiej znanych przykładów jest Marktkirche w Hanowerze. Na murze kościoła widnieje wyraźny pentagram wykonany w cegle. Przez lata budził on zdziwienie i kontrowersje, jednak badacze są zgodni, że nie ma on związku z żadnym „ukrytym kultem”. Najprawdopodobniej pełnił funkcję znaku budowniczego lub symbolu ochronnego, typowego dla późnośredniowiecznej architektury północnych Niemiec.

Kolejnym interesującym przypadkiem jest kościół St Barnabas w dzielnicy Bethnal Green w Londynie. Tutaj pentagram pojawia się w dekoracji architektonicznej elewacji/okna i jest elementem XIX-wiecznego projektu. W epoce wiktoriańskiej pięcioramienna gwiazda była często rozumiana jako symbol harmonii, światła i boskiego ładu, a jej obecność w kościele anglikańskim nie była postrzegana jako kontrowersyjna ani sprzeczna z chrześcijaństwem.

Znacznie starszy i jeszcze bardziej intrygujący przykład znajduje się w Splicie, w budowli znanej dziś jako krstionica św. Jana, czyli dawnej Świątyni Jowisza z czasów rzymskich, zaadaptowanej w średniowieczu na obiekt chrześcijański. W jej wnętrzu zachowały się kamienne płyty (pluteje) z wczesnośredniowiecznymi reliefami, wśród których widoczny jest motyw pentagramu. W tym kontekście symbol ten interpretowany jest jako znak kosmicznego porządku lub chrześcijańskiej symboliki liczby pięć, wpisany w estetykę plecionki i ornamentyki wczesnego średniowiecza.

Warto podkreślić, że to tylko kilka przykładów spośród wielu. Pentagramy odnajdywane są także w innych kościołach Europy – wyryte w kamieniu, wplecione w ornament, ukryte w posadzkach lub detalach architektonicznych. Ich obecność pokazuje, że znaczenie symboli zmienia się wraz z epoką, a to, co dziś bywa uznawane za „niepokojące”, przez stulecia funkcjonowało jako akceptowany i zrozumiały element chrześcijańskiej kultury wizualnej.

Pentagram, templariusze i postać Bafometa – co naprawdę łączy te pojęcia

W kontekście średniowiecza i późniejszych oskarżeń o herezję często pojawia się pytanie o związek pentagramu z zakonem templariuszy oraz tajemniczą postacią Bafometa. Warto jednak jasno zaznaczyć, że są to elementy, które w powszechnej świadomości zostały ze sobą połączone znacznie później, a nie wynikają z jednoznacznych źródeł historycznych.

Zakon Ubogich Rycerzy Chrystusa i Świątyni Salomona, znany jako templariusze, funkcjonował oficjalnie w ramach Kościoła katolickiego i posługiwał się symboliką chrześcijańską. Zachowane pieczęcie, dokumenty i zabytki ikonograficzne nie potwierdzają, aby pentagram był oficjalnym znakiem zakonu. Najczęściej spotykanym symbolem templariuszy był krzyż, występujący w kilku wariantach, co znajduje potwierdzenie w źródłach archiwalnych i opracowaniach historycznych, m.in. w Encyclopaedia Britannica.

Mimo to w trakcie procesu templariuszy w XIV wieku pojawiły się oskarżenia o praktykowanie tajnych rytuałów oraz oddawanie czci tajemniczemu bóstwu lub idolowi określanemu mianem Bafometa. Należy jednak podkreślić, że relacje te pochodzą niemal wyłącznie z zeznań wymuszanych torturami i nie są potwierdzone niezależnymi dowodami materialnymi. Historycy są dziś zgodni, że proces templariuszy miał charakter polityczny i ekonomiczny, a zarzuty herezji stanowiły pretekst do likwidacji zakonu.

Postać Bafometa sama w sobie nie ma jasno określonego pochodzenia. W źródłach średniowiecznych nazwa ta pojawia się sporadycznie i w różnych kontekstach, często jako zniekształcone określenie Mahometa używane w literaturze polemicznej. Dopiero w XIX wieku francuski okultysta Éliphas Lévi nadał Bafometowi znaną dziś formę symbolicznej postaci łączącej przeciwieństwa, takiej jak duchowość i materia, męskość i kobiecość czy światło i ciemność. To właśnie ta nowoczesna interpretacja została później błędnie rzutowana wstecz na templariuszy.

Warto podkreślić, że w ikonografii Lévi’ego pentagram pojawia się jako element symboliczny, lecz nie jest to dowód na jego historyczne użycie przez templariuszy. Jest to raczej przykład XIX-wiecznej syntezy różnych motywów filozoficznych, religijnych i ezoterycznych, charakterystycznej dla epoki romantyzmu i zainteresowania „wiedzą tajemną”. Informacje na temat Bafometa i jego nowożytnych interpretacji są dobrze udokumentowane w opracowaniach akademickich oraz w hasłach encyklopedycznych.

Łączenie pentagramu z templariuszami i Bafometem jest więc w dużej mierze efektem późniejszych narracji kulturowych, a nie faktów historycznych. To przykład, jak symbole i postacie z różnych epok zostały scalone w jedną opowieść dopiero przez nowoczesną wyobraźnię, literaturę sensacyjną i ruchy okultystyczne XIX i XX wieku. W rzeczywistości pentagram, templariusze i Bafomet funkcjonowali w odmiennych kontekstach znaczeniowych, a ich współczesne „powiązanie” ma charakter interpretacyjny, nie źródłowy.

Nowożytna demonizacja symbolu

Skojarzenie pentagramu z diabłem nie wynika z ciągłej tradycji historycznej, lecz jest efektem nowożytnych reinterpretacji. Proces ten nasilił się w XIX wieku, kiedy to rozwój ruchów okultystycznych oraz literatura sensacyjna zaczęły przypisywać dawnym symbolom nowe, często prowokacyjne znaczenia. Odwrócony pentagram stał się wówczas znakiem buntu wobec tradycyjnych religii, a nie kontynuacją jakiejkolwiek starożytnej symboliki.

Historycy religii i kultury jednoznacznie wskazują, że demonizacja pentagramu jest konstruktem nowoczesnym. Potwierdzają to zarówno badania nad historią symboli, jak i analizy porównawcze tradycji religijnych. Takie ujęcie prezentują m.in. opracowania akademickie dostępne w encyklopediach religioznawczych oraz w Stanford Encyclopedia of Philosophy.

Symbol oderwany od swojej historii

Pentagram jest dziś jednym z najlepszych przykładów symbolu, którego znaczenie zostało uproszczone i zredukowane do jednego, późnego skojarzenia. Przez tysiące lat był znakiem harmonii, porządku i wiedzy, a jego obecne postrzeganie wynika głównie z nowoczesnych narracji kulturowych, a nie z faktów historycznych.

Zrozumienie historii pentagramu pozwala spojrzeć na niego bez lęku i sensacji. Nie jest on ani symbolem zła, ani uniwersalnym znakiem duchowości. Jest świadectwem tego, jak zmienne potrafią być znaczenia symboli oraz jak łatwo kultura potrafi oderwać znak od jego pierwotnego kontekstu.

Odmiany pentagramu

Odmiany pentagramu to różne warianty tego symbolu. Poniżej znajdziesz kilka głównych odmian pentagramu.

Pentagram prosty (bez okręgu)

Pentagram prosty to najstarsza i podstawowa forma tego symbolu: pięcioramienna gwiazda rysowana jedną, nieprzerwaną linią, bez dodatkowego okręgu. W takiej postaci pojawia się już w źródłach starożytnych i średniowiecznych, zanim nadano mu późniejsze, nowożytne interpretacje. 

W ujęciu historycznym pentagram prosty nie jest symbolem „z natury” ani demonicznym, ani magicznym. Jego znaczenie zmieniało się wraz z epokami i zawsze zależało od kontekstu kulturowego. 

Pentagram z okręgiem (pentakl)

Pentagram z okręgiem, często nazywany pentaklem, jest formą symbolu, która pojawiła się znacznie później niż sam pentagram. Okrąg otaczający gwiazdę nie występuje w najstarszych źródłach starożytnych i średniowiecznych, lecz stał się powszechny dopiero w nowożytnych tradycjach ezoterycznych i hermetycznych. Z tego względu pentakl nie powinien być traktowany jako „pierwotna” wersja pentagramu, lecz jako jego rozwinięcie.

W tradycjach nowożytnych okrąg bywał interpretowany jako symbol jedności, całości lub granicy, w obrębie której umieszczono pięcioramienną gwiazdę. Takie ujęcie pojawia się m.in. w pismach renesansowych autorów zajmujących się symboliką i filozofią hermetyczną, a później w XIX-wiecznych systemach okultystycznych. Należy jednak podkreślić, że są to interpretacje symboliczne, a nie ustalenia wynikające z badań historycznych nad najstarszym użyciem pentagramu.

W średniowiecznej Europie termin „pentakl” bywał używany szerzej i nie zawsze oznaczał wyłącznie pentagram z okręgiem. Często odnosił się po prostu do talizmanu lub znaku o znaczeniu symbolicznym, co dodatkowo komplikuje jednoznaczne przypisywanie temu pojęciu konkretnej formy graficznej.

Współcześnie pentagram z okręgiem funkcjonuje głównie jako symbol rozpoznawalny w określonych nurtach neopogańskich i ezoterycznych, gdzie przypisuje mu się znaczenia związane z ochroną lub harmonią. Z punktu widzenia historii symboli są to jednak interpretacje wtórne, charakterystyczne dla nowoczesnych systemów wierzeń, a nie kontynuacja starożytnej czy średniowiecznej tradycji.

Odwrócony pentagram (bez okręgu)

Odwrócony pentagram to wariant pięcioramiennej gwiazdy, w którym jeden z wierzchołków skierowany jest ku dołowi. Wbrew rozpowszechnionym przekonaniom taka orientacja nie była w starożytności ani w średniowieczu jednoznacznie kojarzona z demonologią czy „odwróceniem dobra”. W źródłach historycznych sama zmiana orientacji symbolu rzadko miała autonomiczne znaczenie, a pentagram funkcjonował głównie jako figura geometryczna lub znak o charakterze filozoficznym i religijnym.

Znaczenie odwróconego pentagramu zaczęło wyraźnie krystalizować się dopiero w epoce nowożytnej, szczególnie w XIX wieku, wraz z rozwojem nurtów okultystycznych i romantycznych reinterpretacji dawnych symboli. To właśnie wtedy pojawiła się narracja, w której orientacja „w dół” zaczęła być odczytywana jako symboliczna dominacja materii nad duchem lub jako świadome odwrócenie wcześniejszych, chrześcijańskich i filozoficznych interpretacji.

Ważną rolę w utrwaleniu tej symboliki odegrały pisma Éliphasa Lévi, który przypisywał odwróconemu pentagramowi znaczenia dualistyczne i polemiczne. Jego interpretacje miały charakter spekulatywny i filozoficzny, a nie historyczny, lecz silnie wpłynęły na późniejsze środowiska ezoteryczne. W XX wieku motyw ten został dodatkowo uproszczony i przejęty przez ruchy satanistyczne jako znak buntu i sprzeciwu wobec dominujących systemów religijnych.

Z perspektywy historii symboli odwrócony pentagram nie jest więc „odwiecznym znakiem zła”, lecz wytworem nowoczesnych interpretacji kulturowych. Jego znaczenie wynika z kontekstu ideologicznego i epoki, w której został użyty, a nie z pierwotnej funkcji samego symbolu.

Odwrócony pentagram z okręgiem (odwrócony pentakl)

Odwrócony pentagram otoczony okręgiem jest formą symbolu, która w swojej współczesnej postaci ukształtowała się stosunkowo późno. W przeciwieństwie do prostego pentagramu nie ma on udokumentowanego, ciągłego rodowodu sięgającego starożytności czy średniowiecza. Jego znaczenie jest przede wszystkim wynikiem nowożytnych reinterpretacji symbolicznych, które narodziły się w XIX i XX wieku.

Kluczową rolę w uformowaniu tej ikonografii odegrały pisma Éliphasa Lévi, który zestawiał odwróconą gwiazdę z wizerunkiem Bafometa jako symbolem jednoczesnego istnienia przeciwieństw. W tym ujęciu okrąg pełnił funkcję ramy porządkującej znak, a nie dowodu na jego starożytne pochodzenie. Należy podkreślić, że była to koncepcja filozoficzno-symboliczna, a nie opis praktyk historycznych templariuszy czy innych średniowiecznych wspólnot.

W XX wieku odwrócony pentagram z okręgiem został przejęty i uproszczony przez ruchy satanistyczne, gdzie zaczął funkcjonować jako znak identyfikacyjny i manifest ideologiczny. W tym kontekście symbol ten stał się elementem kultury antyreligijnej, a jego znaczenie zostało jednoznacznie zawężone do funkcji prowokacyjnej i polemicznej wobec chrześcijaństwa.

Z punktu widzenia historii symboli odwrócony pentakl nie jest więc znakiem uniwersalnym ani ponadczasowym. Jest to konstrukcja nowoczesna, której sens zależy niemal wyłącznie od kontekstu ideologicznego i kulturowego, w jakim jest używana. Próby przypisywania mu „odwiecznego” lub archaicznego znaczenia nie znajdują potwierdzenia w źródłach historycznych.

Pentagram Agrippy

Pentagram Agrippy, nazywany także pentaklem salomonicznym, jest jedną z najbardziej rozpoznawalnych nowożytnych odmian pentagramu. Jego nazwa pochodzi od Heinricha Corneliusa Agrippy von Nettesheim, renesansowego uczonego, lekarza i filozofa, który opisał ten symbol w swoim dziele De Occulta Philosophia, opublikowanym w pierwszej połowie XVI wieku. Warto podkreślić, że Agrippa nie był twórcą pentagramu jako takiego, lecz jednym z pierwszych autorów, którzy próbowali zebrać i usystematyzować istniejące w jego epoce tradycje symboliczne.

Pentagram Agrippy różni się od prostych form pentagramu obecnością dodatkowych elementów: okręgu, znaków planetarnych oraz napisów w języku hebrajskim, odnoszących się do imion aniołów lub zasad kosmicznych. Tego rodzaju kompozycja odzwierciedla renesansowe przekonanie o istnieniu uporządkowanego wszechświata, w którym sfera duchowa, astralna i materialna pozostają ze sobą w ścisłej relacji. Symbol ten był więc wizualnym zapisem filozicznej idei harmonii kosmosu, a nie prostym „narzędziem magicznym”.

Z perspektywy historii idei pentagram Agrippy należy rozumieć jako element renesansowej syntezy wiedzy starożytnej, kabalistycznej i chrześcijańskiej, charakterystycznej dla humanizmu i hermetyzmu epoki. Nie ma dowodów na to, by taka forma symbolu funkcjonowała w starożytności czy średniowieczu w identycznym kształcie. Jest to konstrukcja typowa dla myśli XVI wieku, odzwierciedlająca ówczesne próby racjonalnego uporządkowania świata symboli.

W późniejszych stuleciach pentagram Agrippy był wielokrotnie reinterpretowany przez środowiska okultystyczne, które zaczęły przypisywać mu znaczenia praktyczne i rytualne. Interpretacje te nie wynikają jednak bezpośrednio z intencji samego Agrippy, lecz są przykładem nowożytnych i współczesnych nadbudów symbolicznych. W ujęciu historycznym pentagram Agrippy pozostaje przede wszystkim świadectwem renesansowej fascynacji kosmologią, symboliką i relacją między nauką a filozofią.

Ważna uwaga: w renesansowej książce De Occulta Philosophia Agrippa przedstawia różne grafiki z pentagramem, w tym wersję, w której ludzka sylwetka jest wpisana w figurę otoczoną symbolami planetarnymi jako ilustracja analogii między człowiekiem a kosmosem; nie jest to jednak jedyna forma pentagramu w jego traktacie, lecz przykład jednego z zastosowań tego symbolu.

FAQ – Pentagramy

Czy pentagram od zawsze był kojarzony z diabłem?

Nie. Przez zdecydowaną większość swojej historii pentagram nie miał żadnych związków z diabłem ani demonologią. Przez tysiące lat funkcjonował jako symbol porządku, harmonii i proporcji matematycznych, a negatywne skojarzenia pojawiły się dopiero w epoce nowożytnej.

Skąd wzięło się skojarzenie pentagramu z satanizmem?

Skojarzenie to ukształtowało się głównie w XIX i XX wieku, w wyniku nowożytnych reinterpretacji symbolu w środowiskach okultystycznych, literaturze sensacyjnej oraz ruchach kontrkulturowych. Nie wynika ono z ciągłej tradycji historycznej ani z dawnych źródeł.

Jakie było pierwotne znaczenie pentagramu?

Najstarsze znane użycia pentagramu miały charakter neutralny lub pozytywny. W starożytności był on znakiem porządku, ochrony lub harmonii, a w filozofii pitagorejskiej symbolem doskonałych proporcji i matematycznego ładu świata.

Czy pentagram ma związek z matematyką i geometrią?

Tak. Pentagram jest figurą geometryczną opartą na regularnych proporcjach i zawiera wielokrotne relacje złotego podziału. Właśnie te właściwości sprawiły, że od starożytności interesował matematyków i filozofów jako przykład harmonii zapisanej w formie geometrycznej.

Czy pentagram był używany w chrześcijaństwie?

Tak. W średniowieczu pięcioramienna gwiazda bywała interpretowana jako symbol pięciu ran Chrystusa i pojawiała się w sztuce, architekturze oraz manuskryptach chrześcijańskich. Nie była wówczas znakiem kontrowersyjnym ani zakazanym.

Czy templariusze naprawdę używali pentagramu?

Nie istnieją wiarygodne źródła potwierdzające, że pentagram był oficjalnym symbolem zakonu templariuszy. Ich ikonografia opierała się przede wszystkim na krzyżu, a późniejsze powiązania z pentagramem są efektem nowożytnych spekulacji i narracji sensacyjnych.

Bibliografia

1. Encyclopaedia Britannica, hasło: Pentagram. Encyclopaedia Britannica, Inc., Chicago.
2. Encyclopaedia Britannica, hasła: Pythagoreanism, Christian symbolism, Templars, Baphomet. Encyclopaedia Britannica, Inc., Chicago.
3. Stanford Encyclopedia of Philosophy, hasło: Pythagoras and the Pythagoreans. Stanford University.
4. Burkert, Walter. Lore and Science in Ancient Pythagoreanism. Harvard University Press, 1972.
5. Kahn, Charles H. Pythagoras and the Pythagoreans: A Brief History. Hackett Publishing, 2001.
6. Ferguson, George. Signs and Symbols in Christian Art. Oxford University Press, 1954.
7. Barber, Malcolm. The Trial of the Templars. Cambridge University Press, 1978.
8. Barber, Malcolm. The New Knighthood: A History of the Order of the Temple. Cambridge University Press, 1994.
9. Lévi, Éliphas. Dogme et Rituel de la Haute Magie. Paris, 1854–1856.
10. Goodrick-Clarke, Nicholas. The Western Esoteric Traditions. Oxford University Press, 2008.