Elżbieta Batory: kim naprawdę była? Wampiryczna legenda i mroczna prawda sprzed 400 lat

Legendarna Elżbieta Batory, zwana Krwawą Hrabiną z Čachtic – od nazwy zamieszkiwanego przez nią zamku w Čachticach, jest jak zwierciadło: kto w nie patrzy, widzi to, co chce zobaczyć. Jedni zobaczą „krwawą hrabinę”, ikonę zbrodni i okrucieństwa. Inni – ofiarę polityki, kobiecą wersję procesu na pokaz, niewygodną i do usunięcia bo miała zbyt dużo ziemi, pieniędzy i niezależności. A jeszcze inni poczują wokół tej historii aurę czegoś „nienasyconego”. Jakby sama opowieść była pasożytem: żywi się emocją, strachem i fascynacją, a im więcej jej dajesz, tym mocniej powraca.

Zanim pojawił się „wampir”: realia epoki, które dziś brzmią jak horror

Wczesny XVII wiek w Królestwie Węgier (obszar dzisiejszych Węgier i Słowacji) nie był światem miękkich norm i wrażliwości społecznej. Hierarchia była brutalna, a przemoc wobec niższych warstw społecznych – choć nie zawsze legalna w każdym wymiarze – bywała w praktyce tolerowana. W wielu opisach epoki przewija się myśl, że służba i chłopi funkcjonowali w systemie, w którym szlachcie „wolno więcej”. To jest dość istotne dla zrozumienia całości, nie po to, by cokolwiek usprawiedliwiać, tylko by ująć mechanizm: opowieść o „piekle w zamku” mogła powstać i rozprzestrzenić się w świecie, gdzie cierpienie ludzi słabszych często nie przebijało się do sfery publicznej jako skandal. A jeśli w pewnym momencie przedostawało się dalej – zwykle oznaczało to, że zadziałał jakiś silny interes albo doszło do konfliktu na wysokim poziomie.

Wykształcona, niezależna, niepasująca do epoki

Warto zauważyć, że Elżbieta Batory nie była prostą, zabobonną arystokratką zamkniętą w murach zamku. Pochodziła z jednego z najpotężniejszych rodów regionu i otrzymała jak na swoje czasy bardzo solidne wykształcenie. Źródła wskazują, że znała kilka języków – w tym łacinę, niemiecki i węgierski – potrafiła czytać i pisać, prowadziła korespondencję oraz samodzielnie zarządzała rozległymi dobrami.

Zaręczyny Elżbiety z Franciszkiem Nádasdym odbyły się w 1573 roku, a dwa lata później – mając zaledwie piętnaście lat – została jego żoną. Późniejsze przekazy sugerowały, że wcześniej miała urodzić dziecko ze związku z chłopem, jednak większość historyków uznaje te relacje za wytwór późniejszych oskarżeń Jerzego Turzona. Taki romans byłby wówczas społecznie nie do przyjęcia i niemal na pewno skończyłby się zesłaniem Elżbiety do klasztoru.

Ślub, który odbył się 8 maja 1575 roku we Vranovie nad Topľou, miał wyjątkowo wystawną oprawę. Małżonkowie zamieszkali w zamku Sárvár, rodzinnej siedzibie Nádasdych. Ponieważ Franciszek większość czasu spędzał na wojnach z Turkami, Elżbieta samodzielnie zarządzała majątkiem. Już wtedy krążyły o niej opinie o surowym traktowaniu służby i licznych romansach.

Pierwsze dziecko – córka Anna – przyszło na świat dopiero w 1585 roku. W kolejnych latach urodziła jeszcze Urszulę, Katarzynę oraz syna Pawła.

Po śmierci męża Elżbieta przejęła kontrolę nad majątkiem, podejmowała decyzje administracyjne i prawne, nadzorowała służbę i finanse. Była kobietą wykształconą, samodzielną i wpływową – a to w XVII wieku oznaczało jedno: odstawała od oczekiwanego wzorca.

Dla wielu współczesnych mogła być postrzegana nie tylko jako surowa pani zamku, lecz także jako ktoś niepokojący: wdowa bez męskiego opiekuna, właścicielka ogromnych ziem i osoba, która nie potrzebowała pośredników, by rządzić swoim światem. Ten kontekst jest istotny, bo pokazuje, że wokół Batory od początku narastała mieszanka strachu, plotek i społecznej nieufności – idealne podłoże dla późniejszej demonizacji.

Kąpiele we krwi, zaginione dziewczęta i zamek grozy – jak wygląda legenda

Według najczęściej powtarzanej wersji historii, Elżbieta Batory miała torturować młode służące w murach swojego zamku. Dziewczęta miały znikać bez śladu, a ich ciała – jak głosi legenda – były potajemnie grzebane lub wywożone nocą. Z czasem opowieści zaczęły obrastać w coraz bardziej makabryczne szczegóły: rozgrzane do czerwoności żelazo przykładane do skóry, igły wbijane pod paznokcie, polewanie lodowatą wodą na mrozie.

Najbardziej znany motyw – kąpiele w krwi dziewic – pojawił się później jako „kulminacja” tej narracji. Według tej wersji, około 1604 roku Elżbieta miała poznać Annę Darvulię – kobietę, która według relacji z epoki potrafiła umiejętnie grać na jej lęku przed starzeniem się. To właśnie jej przypisuje się rolę osoby, która mogła podsycać obsesję hrabiny na punkcie młodości. Legenda głosi, że podczas jednej z kłótni Elżbieta uderzyła służącą tak mocno, iż krew z nosa dziewczyny opryskała jej twarz. Spoglądając później w lustro, miała dojść do wniosku, że jej skóra wygląda młodziej. Darvulia miała wykorzystać ten moment, podsuwając swojej pani przekonanie, że poprzez cudzą krew można przejąć zarówno fizyczne, jak i duchowe właściwości drugiego człowieka.

Od tego czasu – według oskarżeń – brutalne praktyki miały stać się codziennością na zamku w Čachticach. Służące rzekomo poddawano torturom nawet wtedy, gdy Elżbieta była zbyt chora lub słaba, by wstać z łóżka. Warto jednak podkreślić, że wiele z tych relacji wywodzi się z zeznań i oskarżeń formułowanych przez Jerzego Turzona, którego działania część badaczy interpretuje jako próbę przejęcia majątku hrabiny.

Relacje mówią też o tajemniczych nocnych transportach, o świadkach, którzy mieli widzieć wynoszone ciała, o wiejskich dziewczętach wzywanych do pracy na zamku i nigdy niepowracających do domów. W niektórych przekazach liczba ofiar sięga nawet kilkuset.

„Elżbieta Batory - Krwawa hrabina”

Najbardziej znany wątek tej legendy – kąpiele w krwi młodych dziewcząt – jest dziś tak mocno wtopiony w popkulturę, że wiele osób nie dopuszcza innej wersji zdarzeń. Tymczasem badacze, którzy porównują przekazy, zwracają uwagę, że obraz Batory jako „wampirzycy” może być konstrukcją narastającą z czasem: późniejsze teksty i kultura masowa dopisują szczegóły, wzmacniają erotyzm, okrucieństwo i „rytuał krwi”, bo to działa na wyobraźnię.

To klasyczny mechanizm: gdy w historii jest przemoc i zamknięta przestrzeń (zamek), a w tle pojawia się kobieta z władzą, bogactwem i samotnością wdowy – powstaje gotowa forma mitu. Z czasem przestaje być ważne, co dokładnie wydarzyło się naprawdę, a zaczyna być ważne, jak „powinna” wyglądać legenda. I tu pojawia się najtrudniejsze pytanie: co mówią źródła o samej sprawie?

Śledztwo, a nie spektakl: co wiemy o zatrzymaniu i procedurach

W badaniach nad sprawą Batory często powraca nazwisko palatyna Jerzego Thurzó (György Thurzó) – człowieka, który odegrał kluczową rolę w dochodzeniu i zatrzymaniu hrabiny. Źródła opisują moment wejścia ludzi Thurzó i zabezpieczenia sytuacji jako punkt przełomowy, po którym sprawa nabrała biegu. Jednocześnie – i to jest jedna z najbardziej „niewygodnych” cech tej historii – Elżbieta Batory nie została publicznie osądzona w klasycznym procesie karnym. W wielu opracowaniach podkreśla się, że to jej służba i współoskarżeni byli formalnie sądzeni, a sama hrabina została odizolowana, uwięziona w obrębie zamku, co miało zapobiec zarówno kompromitacji rodu, jak i eskalacji politycznej.

To rozdzielenie losu „pani” i losu „pomocników” ma ogromne znaczenie. Bo w społecznej wyobraźni proces działa jak pieczęć: skoro był wyrok – „to musiało być prawdą”. A jeśli nie było publicznego procesu, łatwiej o dwa skrajne scenariusze: albo ukryto potwora, żeby uniknął odpowiedzialności, albo ukryto niewygodną prawdę, żeby łatwiej przejąć kontrolę nad majątkiem i uspokoić sytuację.

Polityka, długi i majątek: dlaczego w tle pojawia się teoria „wygodnego upadku”

Wokół sprawy Elżbiety Batory od lat krążą hipotezy o politycznym podłożu. Niektóre popularne książki próbowały budować narrację, że hrabina była „komuś potrzebna” jako ofiara – bo długi, bo wpływy, bo napięcia między możnymi rodami i koroną. Badacze podchodzą do tego ostrożniej: wskazują, że argumenty o spisku bywają atrakcyjne, ale łatwo w nich popłynąć w stronę publicystyki. Z drugiej strony, sam fakt, że analiza prawna i proceduralna sprawy rodzi pytania o standardy dowodowe, sprawia, że temat nie daje się zamknąć jednym zdaniem.

Najuczciwsza wersja brzmi więc tak: istniały poważne oskarżenia i relacje świadków, ale sposób poprowadzenia sprawy oraz kontekst polityczno-majątkowy sprawiają, że do dziś trwa spór o skalę winy i o to, jak wiele wątków zostało dopowiedzianych później.

Czy „wampiryzm” w tej historii ma jakikolwiek sens?

Jeśli przez wampiryzm rozumiemy istotę nadprzyrodzoną – raczej nie. To już domena folkloru i popkultury. Ale jako metafora zaczyna mieć znaczenie. 

W dawnych opowieściach wampir nie był tylko potworem pijącym krew. Był symbolem kogoś, kto żyje kosztem innych – odbiera im bezpieczeństwo, zdrowie, godność. W tym sensie legenda o Elżbiecie Batory działa jak obraz władzy absolutnej, która przestaje widzieć w drugim człowieku osobę, a zaczyna widzieć zasób.

Nieprzypadkowo podobne motywy pojawiają się w różnych kulturach. Próby interpretowania wampiryzmu sięgają także obszarów medycyny i antropologii. W literaturze naukowej i popularnej opisano przypadki z przeszłości, które mogły leżeć u podstaw narracji o „nieumarłych” – m.in. raporty z badań nad zjawiskami, które dziś określa się jako wampiryzm w medycynie.

Pradawne wierzenia o istotach wysysających życie, siłę lub młodość przewijają się w Europie Wschodniej, na Bałkanach i w Azji, a ich echa wciąż obecne są we współczesnych interpretacjach – o czym piszemy szerzej w tekście o pradawnych legendach o wampirach i wampiryzmie w dzisiejszych czasach. To pokazuje, że „wampir” od wieków pełni rolę nośnika zbiorowych lęków – przed przemocą, dominacją i utratą kontroli nad własnym życiem.

Czasem te lęki przybierają wręcz materialną formę. Nawet dziś zdarzają się odkrycia, które rozpalają wyobraźnię i wracają do dawnych wierzeń – jak w przypadku osobliwego znaleziska w Polsce, interpretowanego przez część badaczy jako przykład tzw. pochówku antywampirycznego. Takie historie pokazują, jak głęboko zakorzeniony jest w naszej kulturze strach przed „powrotem zmarłych” i potrzebą symbolicznego zabezpieczenia się przed złem.

Tu właśnie spotykają się mistyczne interpretacje i psychologia. Jedni mówią o „mrocznej energii” miejsca i śladzie cierpienia zapisanym w przestrzeni. Psychologia opisuje to jako traumę zbiorową i mechanizm przenoszenia lęku. W tym samym obszarze funkcjonuje pojęcie wampira energetycznego – metafory osoby, która poprzez manipulację i naruszanie granic psychicznie wyczerpuje otoczenie.

Jedno i drugie pokazuje to samo z różnych stron: jak przemoc – realna lub symboliczna – zostawia ślad nie tylko w ludziach, ale i w opowieściach, które później żyją własnym życiem.

Od akt śledztwa do horroru – Elżbieta Batory w popkulturze

W kolejnych stuleciach historia Elżbiety Batory została stopniowo przejęta przez literaturę grozy i kino. W filmach i serialach zredukowano ją często do roli „krwawej hrabiny” lub proto-wampirzycy, pomijając historyczny kontekst i niejednoznaczność źródeł.

Motyw kąpieli we krwi i obsesji młodości powraca m.in. w Countess Dracula, gdzie postać inspirowana Batory zostaje wpisana w klasyczną narrację o wampiryzmie. Bardziej współczesną, wizualnie dopracowaną interpretację przyniósł film Bathory, próbujący pokazać ją jako ofiarę intrygi – choć i tu granica między historią a fikcją pozostaje płynna.

Jej legenda przenika także do uniwersum Drakuli i szeroko rozumianego kina grozy – od Dracula po liczne produkcje klasy B, gdzie „krwawa hrabina” staje się archetypem demonicznej arystokratki. W efekcie dla wielu odbiorców to właśnie filmowe obrazy – a nie dokumenty z XVII wieku – definiują dziś, kim „była” Elżbieta Batory.

Ten proces dobrze pokazuje, jak realna, niejednoznaczna postać historyczna zostaje przekształcona w ikonę horroru. Popkultura nie tyle opowiada jej historię, co utrwala najbardziej nośne elementy mitu – krew, zamek i nieśmiertelność – spychając na margines pytania o fakty.

Dlaczego ta historia wciąż powraca

Bo jest doskonała narracyjnie. Zamek na wzgórzu, zamknięte komnaty, młode ofiary, arystokratka, której „nie można ruszyć”, a potem nagłe uderzenie władzy i tajemnicze uwięzienie zamiast jawnego procesu. To brzmi jak gotowy scenariusz.

A jednak najbardziej niepokojące jest coś innego: że ta opowieść – niezależnie od tego, jak blisko była prawdy – odsłania mechanizm, który działa także dziś. Kiedy społeczność szuka potwora, często nie szuka dowodów, tylko emocjonalnego wyjścia awaryjnego: „to nie my, to ona”. A kiedy władza chce zamknąć sprawę, czasem robi to tak, by nikt nie miał już dostępu do pełnego obrazu.

Wtedy legenda wygrywa z dokumentem. Bo legenda jest prosta. Dokument – zawsze ma przypisy.

FAQ - Często zadawane pytania

Czy Elżbieta Batory naprawdę kąpała się we krwi?

Nie ma na to wiarygodnych dowodów źródłowych. Ten motyw pojawił się dopiero w późniejszych przekazach i literaturze, wzmacniając wampiryczną legendę.

Czy Elżbieta Batory została skazana w oficjalnym procesie?

Nie. Elżbieta Batory nigdy nie stanęła przed publicznym sądem. Została uwięziona, a formalne wyroki dotyczyły jej służby.

Ile osób naprawdę zginęło z rąk Elżbiety Batory?

Podawane liczby – od kilkudziesięciu do kilkuset – pochodzą głównie z późniejszych relacji. Historycy nie są zgodni co do rzeczywistej skali wydarzeń.

Czy Elżbieta Batory mogła paść ofiarą politycznej intrygi?

Część badaczy uważa, że jej pozycja, majątek i niezależność mogły sprzyjać oskarżeniom, choć nie oznacza to automatycznie, że była niewinna.

Bibliografia

1. Aleksandra Bartosiewicz, “Elisabeth Báthory – a true story”, Review of Historical Sciences, 2018, vol. XVII, nr 3. László Kürti, “The Elizabeth Bathory Story”, 2009.
2. R. L. Bledsaw, “No Blood in the Water: The Legal and Gender Conspiracies Against Countess Elizabeth Bathory in Historical Context”, praca magisterska/ETD, 2014.
3. Valentine Penrose, “The Bloody Countess”, 1970.
4. Tony Thorne, “Countess Dracula: The Life and Times of the Blood Countess, Elisabeth Báthory”, 1997.
5. Kimberly L. Craft, “Infamous Lady: The True Story of Countess Erzsébet Báthory”, 2009.