Machina, która miała wpływać na świadomość. Projekt zamknięty przez wojsko

Nie była to jedno legendarne urządzenie ukryte w betonowym bunkrze ani futurystyczny sprzęt rodem z fantastyki naukowej. A jednak wojsko rzeczywiście przez dekady badało, czy za pomocą technologii można wpływać na ludzką percepcję, emocje i stany świadomości. Testowano aparaturę, systemy dźwiękowe, instalacje sensoryczne i metody, które dziś nazwalibyśmy ingerencją w najintymniejszy obszar człowieka – sposób doświadczania rzeczywistości.

Przez długi czas istnienie projektu pozostawało poza oficjalnym obiegiem informacji. Dopiero w 1974 roku sprawa trafiła na łamy „The New York Times”, który jako pierwszy opisał skalę tajnych badań prowadzonych przez amerykańskie służby. Publikacja wywołała polityczną burzę i uruchomiła serię dochodzeń rządowych. Choć na polecenie ówczesnego dyrektora CIA Richarda Helmsa większość dokumentacji zniszczono już dwa lata wcześniej, specjalne komisje powołane przez Kongres i Biały Dom potwierdziły, że doniesienia prasy były prawdziwe. To właśnie ustalenia Komisji Churcha oraz prezydenckiej Komisji Rockefellera po raz pierwszy oficjalnie ujawniły skalę i charakter badań, które dotyczyły ingerencji w ludzką psychikę i świadomość.

Część tych projektów zakończono po cichu. Inne utajniono na lata. Jeszcze inne oficjalnie „nie przyniosły jednoznacznych rezultatów”. Dopiero po dekadach zaczęły wypływać dokumenty pokazujące, że pytanie o możliwość technologicznego wpływu na świadomość traktowano całkiem serio.

Gdy wojsko zainteresowało się świadomością

Po II wojnie światowej świat wszedł w epokę zimnej wojny. Rywalizacja nie dotyczyła już wyłącznie broni konwencjonalnej czy atomowej. Pojawiło się pytanie znacznie subtelniejsze, ale potencjalnie groźniejsze: czy można wpłynąć na człowieka bez użycia siły? Czy da się wywołać strach, dezorientację albo zmienione stany świadomości za pomocą bodźców fizycznych, dźwięku lub izolacji sensorycznej?

Właśnie wtedy narodziło się zainteresowanie wojska i agencji wywiadowczych psychologią, neurofizjologią oraz granicami percepcji. Badania te nie zawsze miały charakter czysto teoretyczny. Powstawały konkretne instalacje i urządzenia.

Aparatura, która zmieniała percepcję

Jednym z kierunków badań były infradźwięki – fale dźwiękowe o częstotliwości zbyt niskiej, by były słyszalne dla człowieka, ale nadal oddziałujące na organizm. Już w latach 50. i 60. zauważono, że ekspozycja na infradźwięki może powodować niepokój, uczucie zagrożenia, dezorientację, a nawet halucynacje wzrokowe.

W ramach wojskowych i paramilitarnych projektów testowano generatory fal oraz instalacje akustyczne, które miały sprawdzać, czy takie bodźce da się wykorzystać w praktyce. Nie były to spekulacje – istniała fizyczna aparatura, konkretne pomiary i raporty. Ostatecznie projekty te uznano za zbyt nieprzewidywalne i trudne do kontrolowania.

Nie zamknięto ich dlatego, że „nie działały”, lecz dlatego, że skutki okazały się niejednoznaczne i potencjalnie niebezpieczne.

MKUltra – gdy eksperyment wymknął się spod kontroli

Najbardziej znanym przykładem wojskowego zainteresowania świadomością jest projekt MKUltra, prowadzony przez CIA od lat 50. XX wieku. Choć często kojarzy się go wyłącznie z użyciem substancji psychoaktywnych, w rzeczywistości był znacznie szerszy.

W ramach projektu wykorzystywano rozwiązania, które dziś budzą niepokój nie ze względu na swoją formę, lecz na cel, jaki im przyświecał. Badanych umieszczano w przestrzeniach pozbawionych bodźców – zamkniętych komorach, w których dźwięk, światło i dotyk były ograniczane do absolutnego minimum. Chodziło o sprawdzenie, jak ludzki umysł reaguje w warunkach niemal całkowitej ciszy sensorycznej i jak szybko zaczyna generować własne obrazy, myśli oraz odczucia. Tego rodzaju eksperymenty wpisywały się w szerszy klimat badań nad percepcją i świadomością prowadzonych w XX wieku także poza strukturami wojskowymi. W tym samym czasie Wilhelm Reich (patrz. komora Wilhelma Reicha) oraz Nikołaj Kozyriew (patrz. zwierciadło Kozyriewa), działając w zupełnie odmiennych kontekstach, formułowali własne teorie dotyczące wpływu izolacji, energii i czasu na ludzkie doświadczenie — tezy te nigdy nie zostały zaadaptowane operacyjnie, ale pokazują, jak powszechne było wówczas przekonanie, że granice świadomości można badać w sposób eksperymentalny.

Równolegle prowadzono szczegółowe pomiary aktywności mózgu. Do tego celu używano aparatury elektroencefalograficznej, która rejestrowała zmiany fal mózgowych w trakcie trwania eksperymentów. Naukowcy analizowali, jak izolacja bodźców, stres lub długotrwałe skupienie wpływają na pracę mózgu i czy możliwe jest wywołanie powtarzalnych, kontrolowanych zmian w stanie świadomości.

Istotnym elementem badań było także celowe ograniczanie dopływu informacji z zewnątrz. Systemy izolacji bodźców nie służyły wyłącznie odcięciu dźwięku czy światła, lecz miały stworzyć warunki, w których badany tracił punkt odniesienia do upływu czasu i własnego ciała. W takich okolicznościach obserwowano dezorientację, zmiany percepcji oraz stany przypominające trans lub głęboką hipnozę.

Całość uzupełniały procedury mające sprawdzić, czy stan świadomości człowieka można modyfikować w sposób przewidywalny. Nie chodziło o jednorazowe efekty, lecz o możliwość ich powtarzania i kontrolowania. To właśnie brak stabilnych rezultatów oraz narastające wątpliwości etyczne sprawiły, że projekt stopniowo wygaszano, a jego najbardziej kontrowersyjne elementy nigdy nie trafiły do oficjalnego zastosowania.

Nie był to abstrakcyjny program ideologiczny, lecz zbiór konkretnych stanowisk badawczych i urządzeń. Oficjalnie projekt zamknięto w latach 70., a część dokumentów zniszczono na polecenie dyrektora CIA. Dopiero późniejsze śledztwa senackie ujawniły skalę i charakter eksperymentów.

To właśnie MKUltra stał się symbolem granicy, której nie powinno się przekraczać — dowodem, że próby ingerencji w świadomość mogą prowadzić do poważnych nadużyć.

Gateway Process – najbardziej zagadkowy projekt

Najciekawszym i jednocześnie najbardziej kontrowersyjnym przypadkiem jest Gateway Process, badany przez armię USA na przełomie lat 70. i 80. XX wieku. Projekt opierał się na technologii Hemi-Sync, opracowanej przez Roberta Monroe’a.

System wykorzystywał dźwięki o precyzyjnie dobranych częstotliwościach, podawane przez słuchawki stereo, w celu synchronizacji półkul mózgowych. Celem nie była kontrola umysłu, lecz indukowanie zmienionych stanów świadomości. W takich warunkach obserwowano stany hipnagogiczne — przejściowe fazy pomiędzy snem a czuwaniem, którym w naturalnych warunkach mogą towarzyszyć zjawiska takie jak paraliż przysenny, intensywne obrazy mentalne czy poczucie oddzielenia od ciała.

W 1983 roku CIA sporządziła szczegółowy raport analizujący mechanizm działania Gateway Process. Dokument nie potwierdza istnienia „nadprzyrodzonych efektów”, ale jednoznacznie stwierdza, że system realnie wpływa na subiektywne doświadczenia uczestników.

To wystarczyło, by wojsko zainteresowało się tematem – i równie szybko się z niego wycofało. Projekt nie został rozwinięty operacyjnie, a dalsze badania uznano za zbyt trudne do standaryzacji.

Dlaczego projekt zamknięto?

Wbrew teoriom spiskowym nie dlatego, że „machina była zbyt potężna”. Powód był znacznie bardziej prozaiczny – brak kontroli nad efektami. Każdy człowiek reagował inaczej. To, co u jednych wywoływało relaks, u innych prowadziło do lęku lub dezorientacji.

Dla wojska, które potrzebuje powtarzalnych, przewidywalnych narzędzi, było to nie do przyjęcia. Technologia wpływająca na świadomość okazała się zbyt niestabilna, zbyt osobnicza i zbyt bliska granicy etyki.

Prawda czy mit?

Czy więc istniała „machina wpływająca na świadomość”? Nie w sensie jednego cudownego urządzenia. Istniały natomiast systemy, aparatura i instalacje, które realnie oddziaływały na percepcję i stany psychiczne człowieka.

Słowo „machina” jest tu skrótem myślowym – publicystycznym, ale nie fałszywym. Bo za tym pojęciem stały realne projekty, realne testy i realne decyzje o ich zamknięciu.

To nie opowieść o tajnym superwynalazku. To historia o tym, jak daleko nauka i wojsko próbowały zajrzeć w ludzki umysł — i dlaczego ostatecznie uznano, że nie wszystko, co możliwe technologicznie, powinno być używane.

Bibliografia

1. Central Intelligence Agency, Analysis and Assessment of the Gateway Process, 1983
2. Senate Select Committee on Intelligence, Project MKUltra, the CIA’s Program of Research in Behavioral Modification, 1977
3. Tim C. Smith, Infrasound and Human Response, Journal of Low Frequency Noise, Vibration and Active Control
4. John C. Lilly, The Center of the Cyclone, Julian Press, 1972
5. Robert A. Monroe, Journeys Out of the Body, Doubleday, 1971