Dlaczego nie powinno się oglądać za siebie po wyjściu z cmentarza?

Stary przesąd: wyjdź i nie patrz za siebie

Nie wiadomo, kiedy dokładnie po raz pierwszy ktoś powiedział wychodzącemu z cmentarza: „nie oglądaj się”. Takie zakazy rzadko mają jednego autora i konkretną datę powstania. Przechodzą z pokolenia na pokolenie, zmieniają się, łączą z lokalnymi wierzeniami i w różnych miejscach otrzymują nieco inne wyjaśnienia.

Najbardziej niepokojąca wersja mówi, że spojrzenie w stronę grobów może sprawić, iż jedna z dusz pójdzie za człowiekiem. W innych wariantach samo odwrócenie się oznaczało ponowne „zwrócenie się” ku krainie zmarłych, z której należało właśnie bezpiecznie odejść.

Nie jest to przy tym zupełnie współczesny internetowy wymysł. Etnolog Jerzy Sławomir Wasilewski, analizując symbolikę śmierci i zaświatów, zwracał uwagę, że w różnych kulturach istniał zakaz odwracania się przy powrocie z pogrzebu. Uzasadniano go obawą przed zmarłym, który mógłby zagrozić żywemu.

Sam motyw staje się bardziej zrozumiały, gdy spojrzymy na to, jak dawniej wyobrażano sobie relację pomiędzy żywymi a umarłymi.

Cmentarna brama jako granica dwóch światów

Dla współczesnego człowieka cmentarz jest przede wszystkim miejscem pochówku i pamięci. W kulturze tradycyjnej jego znaczenie bywało jednak znacznie szersze. Była to przestrzeń należąca do zmarłych, a przez to w pewnym sensie oddzielona od zwyczajnego świata żywych.

Ogrodzenie, mur czy brama nie pełniły wyłącznie funkcji praktycznej. Mogły być również rozumiane symbolicznie jako granica. Po jednej stronie znajdował się świat codzienności, po drugiej – miejsce związane ze śmiercią.

Podobny sposób myślenia można dostrzec w wielu dawnych zwyczajach pogrzebowych. Zmarłego należało odpowiednio pożegnać, przeprowadzić przez kolejne etapy obrzędu i ostatecznie oddzielić od społeczności żywych.

Zdzisław Kupisiński, opisując tradycyjną obrzędowość pogrzebową, wskazywał, że według wierzeń ludowych dusza przez pewien czas po śmierci miała nadal przebywać pośród żywych. Cały zespół czynności pogrzebowych służył między innymi symbolicznemu wyłączeniu zmarłego ze społeczności i przygotowaniu go do dalszej drogi.

W takim obrazie świata opuszczenie cmentarza nie było więc wyłącznie powrotem do samochodu czy domu. Symbolicznie oznaczało ponowne przejście z przestrzeni zmarłych do przestrzeni żywych.

Czy obawiano się, że zmarły pójdzie za człowiekiem?

Takie wyobrażenie dobrze pasowało do dawnych wierzeń, według których śmierć nie powodowała natychmiastowego i całkowitego zerwania kontaktu ze światem żywych.

Dusza mogła pozostawać w pobliżu domu, uczestniczyć symbolicznie w pogrzebie, wracać w określonych dniach albo domagać się spełnienia jakiegoś zobowiązania. W niektórych przekazach zmarli mogli również niepokoić żyjących.

Dlatego tak wiele zwyczajów pogrzebowych można rozumieć jako działania mające dwa cele jednocześnie: okazanie szacunku zmarłemu oraz dopilnowanie, aby pożegnanie zostało właściwie zakończone.

Podobna logika stoi prawdopodobnie za przesądem, zgodnie z którym nie powinno się zabierać niczego z cmentarza. Przedmiot pochodzący z miejsca pochówku mógł być traktowany jako coś należącego już do sfery zmarłych. Przeniesienie go do domu symbolicznie zacierało granicę pomiędzy obiema przestrzeniami.

Oglądanie się za siebie działało w podobny sposób. Człowiek fizycznie opuszczał cmentarz, ale swoim gestem jakby ponownie kierował uwagę ku temu, co właśnie pozostawił.

Dlaczego właśnie odwrócenie się miało być niebezpieczne?

Tu zaczyna się najciekawsza część całej historii.

W tradycyjnych systemach wierzeń kierunek ruchu nie zawsze był obojętny. Przód i tył, prawa i lewa strona, góra i dół mogły posiadać przeciwstawne znaczenia symboliczne. To, co znajdowało się „za nami”, mogło być kojarzone z przeszłością, śmiercią i tym, co zostało opuszczone.

Wasilewski zwracał uwagę na występujący w folklorze szczególny związek pomiędzy światem zmarłych a różnymi formami odwrócenia normalnego porządku. W wyobrażeniach o zaświatach często występował motyw rzeczy wykonywanych „na opak”: ruchu w odwrotnym kierunku, odwróconych przedmiotów czy zachowań przeciwnych do tych obowiązujących na co dzień.

W takim kontekście spojrzenie za siebie nabierało większego znaczenia. Człowiek powinien iść ku światu żywych. Odwracając się, choćby na moment, kierował się ponownie ku przestrzeni śmierci.

Nie chodziło więc koniecznie o przekonanie, że przy każdym grobie stoi duch czekający na zaproszenie. Zakaz mógł wynikać z szerszej symboliki: jeśli już odchodzisz ze świata zmarłych, nie przerywaj tego odejścia.

Orfeusz też nie powinien był patrzeć za siebie

Motyw jest znacznie starszy niż współczesne opowieści o nawiedzonych cmentarzach.

Jednym z najsłynniejszych przykładów jest mit o Orfeuszu i Eurydyce. Orfeusz schodzi do świata zmarłych, aby odzyskać ukochaną. Otrzymuje pozwolenie na wyprowadzenie jej z podziemia pod jednym warunkiem: nie może obejrzeć się za siebie, dopóki oboje nie opuszczą krainy umarłych.

Orfeusz jednak nie wytrzymuje. Tuż przed końcem drogi odwraca się, aby sprawdzić, czy Eurydyka rzeczywiście idzie za nim. W tym momencie traci ją na zawsze.

Nie oznacza to oczywiście, że dzisiejszy przesąd cmentarny musi bezpośrednio pochodzić z mitu greckiego. Ważniejsze jest coś innego: ten sam schemat pojawia się w bardzo różnych kulturach.

Przejście ze świata zmarłych do świata żywych wymaga konsekwencji. Nie wolno zawrócić, zatrzymać się ani spojrzeć wstecz.

Wasilewski wskazywał obok Orfeusza również biblijną historię żony Lota. Uciekając z niszczonej Sodomy, również nie powinna patrzeć za siebie. Gdy to robi, jej droga zostaje przerwana.

Zakaz oglądania się w polskim folklorze

Co szczególnie istotne, zakaz nie pojawiał się jedynie w opowieściach związanych bezpośrednio z pogrzebami.

Wasilewski zwraca uwagę, że motyw odwracania się za siebie występował również w ludowych podaniach o nocnych wyprawach na stare cmentarze oraz w miejsca uznawane za szczególne lub niebezpieczne. Bohater, który podczas takiej wyprawy się odwrócił, mógł według opowieści zachorować albo nawet umrzeć.

Podobnego zakazu należało przestrzegać podczas zdobywania przedmiotów posiadających rzekomo magiczną moc, takich jak legendarny kwiat paproci czy woda ze szczególnego źródła. Człowiek wchodził na krótko w przestrzeń nienależącą do zwyczajnego świata, zabierał z niej coś i miał wrócić bez oglądania się.

To pozwala spojrzeć na cmentarny przesąd w szerszym kontekście. Nieoglądanie się było sposobem symbolicznego zerwania kontaktu z niebezpieczną przestrzenią.

Podobne przekonania towarzyszyły również wielu innym zakazom dotyczącym cmentarzy. Ich szerszy zestaw opisaliśmy w artykule „Przesądy i zabobony związane z cmentarzem – czego nie wolno robić przy grobach?”.

Dlaczego ten przesąd przetrwał do dziś?

Większość ludzi opuszczających dzisiaj cmentarz nie zastanawia się nad dawną symboliką kierunków, rytualnym oddzielaniem świata żywych od umarłych ani archaicznym obrazem zaświatów.

A jednak ostrzeżenie „nie oglądaj się” wciąż działa na wyobraźnię.

Jest w nim coś wyjątkowo sugestywnego. Dopóki idziemy przed siebie, niczego nie widzimy. Cmentarz pozostaje za plecami. Wystarczy jednak pomyśleć: „a co, jeśli ktoś za mną idzie?”, aby pojawiła się niemal automatyczna chęć sprawdzenia.

I właśnie w tym momencie przesąd staje się niezwykle skuteczny psychologicznie.

Im bardziej człowiek stara się nie odwrócić, tym uważniej nasłuchuje. Szelest liści może zabrzmieć jak krok. Odgłos własnego ubrania przypomina czyjś ruch. Cień zauważony kątem oka zaczyna wyglądać jak sylwetka.

Jeżeli wcześniej usłyszeliśmy, że nie wolno patrzeć za siebie, każdy niejednoznaczny bodziec może nabrać większego znaczenia.

To jeden z powodów, dla których podobne przesądy potrafią przetrwać setki lat. Nie trzeba rzeczywiście zobaczyć zjawy. Wystarczy napięcie związane z możliwością jej zobaczenia.

Czy naprawdę jest się czego bać?

Nie istnieją naukowe dowody na to, że obejrzenie się po wyjściu z cmentarza może spowodować, że duch zmarłego podąży za człowiekiem do domu.

Nie oznacza to jednak, że sam przesąd jest pozbawiony znaczenia. Przeciwnie – jest ciekawym śladem dawnego sposobu postrzegania śmierci, przestrzeni i granicy pomiędzy żywymi a umarłymi.

Co więcej, podobny motyw do dziś pojawia się we współczesnych opowieściach paranormalnych. Ktoś wraca z cmentarza albo opuszczonego miejsca, a później zaczyna słyszeć w domu kroki, zauważać cienie lub odczuwać czyjąś obecność. Takie relacje szerzej opisaliśmy w artykule „Czy duch może pójść za człowiekiem do domu? Relacje zaczynają się podobnie”.

Można interpretować te historie na wiele sposobów: jako działanie sugestii, zwiększoną czujność po silnym przeżyciu, błędną interpretację przypadkowych dźwięków albo – jak uważają osoby wierzące w zjawiska paranormalne – rzeczywisty kontakt z czymś, czego współczesna nauka jeszcze nie potrafi wyjaśnić.

Sam stary zakaz pozostaje jednak fascynujący.

Wychodzisz z cmentarza. Przekraczasz bramę. Od tej chwili masz należeć ponownie do świata żywych. Dlatego, według dawnej zasady, należy patrzeć przed siebie.

A jeśli po kilku krokach usłyszysz za plecami odgłos przypominający czyjeś kroki?

Właśnie na tym polega siła tego przesądu. Nawet jeśli w niego nie wierzysz, przez chwilę możesz zacząć się zastanawiać, czy naprawdę warto się odwrócić.

Bibliografia

1. Henryk Biegeleisen, Śmierć w obrzędach, zwyczajach i wierzeniach ludu polskiego, Warszawa 1930.
2. Adam Fischer, Zwyczaje pogrzebowe ludu polskiego, Lwów 1921.
3. Jerzy Sławomir Wasilewski, „Po śmierci wędrować. Szkic z zakresu etnologii świata znaczeń (I)”, Teksty: teoria literatury, krytyka, interpretacja, nr 3 (45), 1979, s. 97–120.
4. Zdzisław Kupisiński, „Liderzy w obrzędowości pogrzebowej regionu opoczyńskiego i radomskiego”, Studia Etnologiczne i Antropologiczne, t. 7, 2003, s. 203–216.
5. Ryszard Kukier, „Ludowe obrzędy i zwyczaje pogrzebowe na ziemi lubawskiej”, Komunikaty Mazursko-Warmińskie, 1965, nr 3, s. 431–449.
6. Mariola Tymochowicz, „Magia odejścia”, Obyczaje, 2002, nr 11, s. 34–37.
7. Krystyna Turek, opracowania dotyczące ludowych zwyczajów, wierzeń i pieśni pogrzebowych na Śląsku i w Polsce.
8. Oskar Kolberg, Dzieła wszystkie, tomy poświęcone zwyczajom i wierzeniom ludowym poszczególnych regionów Polski, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.