Przedmioty przesuwają się same, a ze ścian dochodzi pukanie. Czym jest poltergeist?

Najpierw ktoś słyszy pukanie dochodzące ze ściany. Później filiżanka spada z blatu, drzwi zatrzaskują się bez przeciągu, a przedmiot odłożony chwilę wcześniej pojawia się w innym pokoju. Gdy podobne zdarzenia zaczynają się powtarzać, mieszkańcy mówią o poltergeiście. Problem w tym, że pod tą nazwą ukrywają się zarówno niewyjaśnione incydenty, jak i pomyłki, usterki oraz świadome mistyfikacje.

Co to jest poltergeist?

Słowo „poltergeist” pochodzi z języka niemieckiego. Czasownik poltern oznacza hałasowanie, stukanie lub wywoływanie łomotu, natomiast Geist to duch. Termin można więc przetłumaczyć jako „hałaśliwy duch”.

W relacjach paranormalnych poltergeist nie ogranicza się jednak do wydawania odgłosów. Przypisuje mu się przesuwanie i rzucanie przedmiotami, otwieranie drzwi, przewracanie mebli, zakłócanie działania urządzeń, a niekiedy również drapanie, szczypanie lub uderzanie mieszkańców.

Nie istnieje uznany naukowo test pozwalający stwierdzić obecność poltergeista. Jest to określenie opisujące pewien powtarzający się zestaw zgłaszanych zdarzeń, a nie potwierdzony rodzaj bytu.

Czym poltergeist różni się od zwykłego ducha?

Klasyczne nawiedzenie jest zwykle wiązane z konkretnym miejscem. Świadkowie wielokrotnie widzą podobną postać, słyszą kroki na tym samym korytarzu albo odczuwają czyjąś obecność w określonej części budynku.

W przypadku poltergeista najważniejsze są natomiast zjawiska fizyczne:

• pukanie i uderzenia bez widocznego źródła;
• przemieszczanie lub znikanie przedmiotów;
• przewracanie krzeseł i mebli;
• samoczynne otwieranie drzwi oraz szafek;
• zakłócenia elektryczne i telefoniczne;
• rozbijanie naczyń;
• rzucanie drobnymi przedmiotami.

Drugą ważną różnicą jest czas trwania. Opowieści o duchach mogą pozostawać związane z jednym miejscem przez dziesięciolecia. Aktywność określana jako poltergeist częściej pojawia się nagle, narasta przez kilka tygodni lub miesięcy, a następnie słabnie albo całkowicie ustaje.

Jakie są najczęściej opisywane objawy poltergeista?

Najbardziej charakterystyczne jest powtarzające się pukanie. Może dochodzić ze ścian, sufitu, podłogi albo mebli. W niektórych relacjach odgłosy miały reagować na pytania świadków, odpowiadając określoną liczbą uderzeń.

Drugą grupę objawów poltergeista stanowią samoistne przemieszczenia przedmiotów. Czasem chodzi o niewielkie rzeczy znajdowane w innych miejscach, ale w bardziej znanych przypadkach świadkowie zgłaszali unoszenie się naczyń, rzucanie kamieniami, przesuwanie krzeseł oraz przewracanie ciężkich mebli.

Podobne zdarzenia opisano podczas nawiedzenia domu przy Green Street w Enfield. Rodzina Hodgsonów zgłaszała między innymi pukanie w ściany, poruszanie się mebli i przedmioty przelatujące przez pomieszczenia. Sprawa stała się jednak wyjątkowo kontrowersyjna, ponieważ część badaczy uznała zeznania za przekonujące, podczas gdy inni wskazywali na przypadki oszustwa ze strony dzieci. 

Dlaczego zjawiska skupiają się wokół jednej osoby?

Jedną z najbardziej charakterystycznych cech przypadków poltergeistów jest obecność tak zwanego centralnego świadka lub „agenta”. Zdarzenia nasilają się, gdy określona osoba przebywa w domu, a słabną albo znikają podczas jej nieobecności.

Parapsycholog William G. Roll przeanalizował 116 historycznych przypadków. Według jego zestawienia w 92 z nich, czyli w około 79 procentach, aktywność wydawała się związana z jedną konkretną osobą lub niewielką grupą osób.

Nie oznacza to automatycznie, że osoba ta powodowała zdarzenia. Możliwe są co najmniej trzy interpretacje:

• byt miał skupiać aktywność na wybranym człowieku;
• świadek mógł świadomie lub nieświadomie tworzyć część zdarzeń;
• pozorna zależność mogła wynikać z błędów obserwacji i sposobu dokumentowania przypadku.

Ten sam schemat występował w Rosenheim, gdzie zjawiska w kancelarii adwokackiej łączono z obecnością młodej pracownicy. W opisanej przez nas sprawie hałaśliwego ducha w kancelarii adwokackiej zgłaszano problemy z oświetleniem, telefonami i wyposażeniem biura. Gdy kobieta opuściła miejsce pracy, aktywność miała ustać. Interpretacja sprawy pozostaje sporna, a krytycy wskazują zarówno na możliwą manipulację, jak i niedostateczne wykluczenie przyczyn technicznych.

Dlaczego w wielu przypadkach pojawiają się dzieci i nastolatki?

W centrum wielu głośnych historii znajdowali się nastolatkowie albo młodzi dorośli. W Enfield były to przede wszystkim jedenastoletnia Janet Hodgson i jej starsza siostra Margaret. W Rosenheim uwagę badaczy zwróciła dziewiętnastoletnia pracownica kancelarii. Z młodą osobą wiązano również trwającą wiele lat historię bytu, który miał pisać listy do 15-letniej Shirley Hitchings.

Badacze związani z parapsychologią sugerowali, że znaczenie może mieć silne napięcie emocjonalne towarzyszące dojrzewaniu, konfliktom rodzinnym i trudnościom w wyrażaniu gniewu. Nie jest to jednak potwierdzony mechanizm. Nie wykazano naukowo, że stres lub dojrzewanie umożliwiają człowiekowi poruszanie przedmiotami bez fizycznego kontaktu.

Istnieje też prostsze wyjaśnienie. Dzieci i nastolatkowie mogą być bardziej skłonni do żartów, eksperymentowania z reakcjami dorosłych albo podtrzymywania historii, która zapewnia im uwagę. Jednocześnie wykrycie pojedynczej mistyfikacji nie zawsze wyjaśnia wszystkie wcześniejsze relacje, szczególnie gdy część zdarzeń miała być obserwowana przez niezależnych świadków.

Czy poltergeist może być skutkiem działania żywego człowieka?

William G. Roll i J. Gaither Pratt zaproponowali termin RSPK, czyli recurrent spontaneous psychokinesis – powtarzająca się spontaniczna psychokineza. Według tej hipotezy poltergeist nie jest duchem zmarłego, lecz efektem nieświadomego oddziaływania żywej osoby na otoczenie. 

„Agent” nie miałby celowo przesuwać przedmiotów. Zjawiska miałyby pojawiać się spontanicznie, często w okresie stresu lub konfliktu. Hipoteza pozwalała wyjaśnić, dlaczego aktywność podążała za człowiekiem i ustawała po zmianie jego sytuacji.

Problem polega na tym, że istnienie takiego mechanizmu nie zostało potwierdzone w kontrolowanych warunkach. RSPK pozostaje koncepcją parapsychologiczną, a nie uznaną teorią psychologiczną lub fizyczną. Towarzystwo Badań Psychicznych również zaznacza, że poltergeisty bywają interpretowane zarówno jako ślady przetrwania świadomości po śmierci, jak i możliwy efekt działania żywego umysłu.

Czy poltergeist jest zawsze mistyfikacją?

W wielu przypadkach wykryto oszustwa. Przedmioty były rzucane wtedy, gdy obserwatorzy spoglądali w inną stronę, odgłosy wywoływano ręcznie, a fotografie przedstawiające lewitację okazywały się zdjęciami ludzi skaczących z łóżka.

Nie musi to jednak oznaczać, że każda osoba zgłaszająca podobne zdarzenia świadomie kłamie. Możliwe są również:

• błędna ocena kierunku, z którego dochodzi dźwięk;
• przypadkowe przesunięcie przedmiotu zapamiętane inaczej;
• wpływ sugestii i atmosfery panującej w domu;
• naturalna usterka uznana za pierwszy objaw nawiedzenia;
• dołączenie późniejszych zdarzeń do jednej opowieści;
• mistyfikacja wykonana przez tylko jednego z kilku świadków.

Szczególnie trudne są przypadki, w których realne awarie lub nietypowe odgłosy występują obok świadomych prób oszustwa. Przyłapanie jednej osoby na rzuceniu przedmiotem podważa jej wiarygodność, ale nie wyjaśnia automatycznie każdej wcześniejszej usterki, relacji czy nagrania.

Co może przypominać aktywność poltergeista?

Zanim zdarzenia zostaną uznane za paranormalne, należy sprawdzić najczęstsze przyczyny techniczne i środowiskowe.

Pukanie w ścianach może być skutkiem rozszerzania się rur, pracy instalacji grzewczej, zmian temperatury konstrukcji albo obecności zwierząt.

Drzwi otwierające się bez dotykania mogą reagować na przeciąg, różnicę ciśnienia, krzywą framugę lub źle ustawione zawiasy.

Spadające przedmioty mogą być ustawione na pochyłej powierzchni, wprawiane w ruch przez drgania podłogi, przejeżdżające pojazdy albo sprzęt domowy.

Zakłócenia urządzeń bywają związane z instalacją elektryczną, wadliwym sprzętem, pilotami, automatyką i zanikami napięcia.

Przedmioty pojawiające się w innych miejscach mogą zostać przeniesione automatycznie, bez zapamiętania tej czynności, albo przez innego domownika.

Szerzej opisujemy takie sytuacje w artykule o tym, co sprawdzić, zanim uzna się nietypowe zdarzenia w domu za obecność ducha. Rzetelne badanie powinno zaczynać się od okoliczności, które można rzeczywiście przetestować.

Czy istnieją dowody na poltergeisty?

Nie wykazano w kontrolowanych warunkach istnienia niewidzialnego bytu, który porusza przedmiotami i wywołuje hałas. Nie potwierdzono również, że człowiek może nieświadomie powodować podobne zdarzenia za pomocą psychokinezy.

Istnieją natomiast obszerne relacje świadków, dokumentacje badaczy, nagrania oraz przypadki, w których zaobserwowano rzeczywiste anomalie techniczne. Spór dotyczy ich przyczyny. Zwolennicy interpretacji paranormalnej wskazują na liczbę świadków i powtarzalność niektórych zjawisk. Sceptycy zwracają uwagę na brak ciągłej kontroli, podatność ludzi na sugestię, błędy obserwacji i wykrywane mistyfikacje.

Dlatego określenie „poltergeist” nie powinno być rozumiane jako gotowe wyjaśnienie. Jest raczej nazwą zagadki: serii fizycznych zdarzeń, które świadkowie przypisują niewidzialnej sile, ale których źródło może być inne w każdym przypadku.

Bibliografia

1. Fodor, Nandor, On the Trail of the Poltergeist, Rider and Company, London 1958.
2. French, Christopher C.; Stone, Anna, Anomalistic Psychology: Exploring Paranormal Belief and Experience, Palgrave Macmillan, London 2014.
3. Gauld, Alan; Cornell, A. D., Poltergeists, Routledge & Kegan Paul, London 1979.
4. Roll, William G., The Poltergeist, Nelson-Hall, Chicago 1972.
5. Stevenson, Ian, „Are Poltergeists Living or Are They Dead?”, Journal of the American Society for Psychical Research, 1972, t. 66.