Zakonnice w ciąży po powrocie z misji – rzadkie przypadki czy przemilczany problem Kościoła?

Gdy w 2019 roku włoskie media podały informację o dwóch zakonnicach, które wróciły z misji w Afryce w ciąży, sprawa wywołała ogromne poruszenie. W wielu komentarzach pojawiło się pytanie: jak to możliwe w instytucji, której członkowie składają śluby celibatu i czystości? Okazało się jednak, że podobne przypadki nie są zupełnie nowe – już wcześniej pojawiały się raporty mówiące o wykorzystywaniu sióstr zakonnych przez duchownych, a nawet o ciążach wynikających z takich relacji. Temat pozostaje jednak jednym z najmniej omawianych w historii współczesnego Kościoła.

Sprawa z Włoch: zakonnice wróciły z misji w ciąży

Jednym z najbardziej znanych przypadków ostatnich lat była sprawa dwóch zakonnic, które wróciły z misji w Afryce i okazały się być w ciąży. Informację tę ujawniły włoskie media w listopadzie 2019 roku, a sprawą natychmiast zainteresowały się światowe redakcje.

Obie kobiety były pochodzenia afrykańskiego i należały do różnych zgromadzeń zakonnych działających na Sycylii. Według doniesień prasowych zaszły w ciążę podczas oddzielnych wyjazdów misyjnych do swoich krajów pochodzenia. 

Pierwszą z nich była 34-letnia wówczas zakonnica pracująca w klasztorze w miejscowości Militello Rosmarino w prowincji Mesyna. O ciąży dowiedziała się dopiero w szpitalu, gdy trafiła tam z powodu silnych bólów brzucha. Dopiero badania lekarskie wykazały, że spodziewa się dziecka. Druga zakonnica była przełożoną domu opieki dla osób starszych w mieście Ispica na południowo-wschodniej Sycylii. Również w jej przypadku potwierdzono ciążę, która – według doniesień mediów – miała być na wczesnym etapie.

Sprawa szybko wywołała poruszenie w lokalnych społecznościach. Burmistrz Militello Rosmarino, Salvatore Riotta, przyznał, że znał jedną z zakonnic osobiście i był zaskoczony ujawnieniem informacji. Podkreślał przy tym, że siostra zakonna była w miejscowości bardzo lubiana, a sposób nagłośnienia sprawy uznał za niepotrzebnie sensacyjny.

Według władz lokalnych problemem było także to, że informacje o stanie zdrowia zakonnicy przedostały się do mediów z placówki medycznej. Regionalny urzędnik odpowiedzialny za służbę zdrowia na Sycylii zapowiedział nawet wewnętrzne dochodzenie, aby ustalić, w jaki sposób dane medyczne zostały ujawnione opinii publicznej.

Kościół nie podał szczegółów dotyczących okoliczności, w których doszło do zajścia w ciążę. Nie było też informacji, czy w obu przypadkach chodziło o dobrowolne relacje, czy o możliwe nadużycia.

Według doniesień włoskiej prasy zakonnice miały możliwość podjęcia decyzji, czy chcą opuścić zgromadzenie i wychować dzieci. W jednym z przypadków siostra została przeniesiona do innej wspólnoty w Palermo, natomiast druga wróciła do swojego kraju – na Madagaskar.

Sprawa zbiegła się w czasie z głośną wypowiedzią papieża Franciszka, który kilka miesięcy wcześniej przyznał publicznie, że w Kościele zdarzały się przypadki wykorzystywania zakonnic przez duchownych. Podkreślił wtedy, że problem nie zniknął całkowicie i Kościół musi podejmować działania, aby temu przeciwdziałać.

Raporty o nadużyciach wobec zakonnic

Jeszcze bardziej niepokojące informacje pojawiły się w raportach publikowanych już w latach 90. Jednym z najczęściej cytowanych dokumentów jest raport przygotowany przez irlandzką zakonnicę i lekarkę Maura O’Donohue, która w 1994 roku przekazała Watykanowi szczegółowe informacje o wykorzystywaniu zakonnic przez duchownych. Dokument opisywał przypadki z 23 krajów świata.

Raport ten ujawniono publicznie dopiero w 2001 roku dzięki tygodnikowi National Catholic Reporter. Według autorów dokumentów nadużycia zdarzały się m.in. w Afryce i Azji, a niektóre z nich kończyły się niechcianymi ciążami. W niektórych opisanych przypadkach zakonnice były zmuszane do aborcji, aby uniknąć skandalu, który mógłby zaszkodzić reputacji Kościoła.

Dziennikarze podawali, że w niektórych regionach Afryki księża mieli utrzymywać relacje seksualne z zakonnicami, tłumacząc to m.in. strachem przed zakażeniem HIV od kobiet spoza wspólnoty religijnej.

Sprawa z Indii – zakonnica oskarżyła biskupa o wielokrotne gwałty

Jednym z najbardziej znanych współczesnych przypadków przemocy seksualnej wobec zakonnic była sprawa z Indii, w której siostra zakonna ze zgromadzenia Missionaries of Jesus w stanie Kerala oskarżyła biskupa Franco Mulakkala o wielokrotne gwałty. Według relacji opisanej przez portal Nyaaya, zakonnica zeznała, że duchowny miał ją wykorzystać trzynaście razy w latach 2014–2016 podczas wizyt w klasztorze.

Sprawa stała się jednym z najgłośniejszych skandali w indyjskim Kościele katolickim. W 2018 roku biskup został aresztowany przez policję po wielomiesięcznym dochodzeniu, a proces przyciągnął uwagę mediów na całym świecie. O sprawie informowały m.in. redakcje międzynarodowe, a kontekst wykorzystywania zakonnic w Kościele omawiano w reportażu PBS NewsHour, który opisywał zjawisko nadużyć wobec sióstr zakonnych w różnych krajach.

Sprawa była również wyjątkowa z innego powodu – kilka sióstr zakonnych zdecydowało się publicznie poprzeć poszkodowaną i protestowało przed sądem, domagając się rzetelnego śledztwa. Był to jeden z pierwszych przypadków, gdy zakonnice tak otwarcie wystąpiły przeciwko wysokiemu duchownemu.

Choć w tej konkretnej sprawie nie pojawiła się informacja o ciąży, przypadek z Kerali jest często przywoływany w raportach i analizach dotyczących wykorzystywania zakonnic. Badacze podkreślają, że w różnych częściach świata podobne nadużycia bywały powiązane również z niechcianymi ciążami lub naciskami na ich ukrywanie.

Papież Franciszek o problemie

Temat powrócił do światowych mediów w 2019 roku, gdy papież Franciszek przyznał publicznie, że w Kościele zdarzały się przypadki wykorzystywania sióstr zakonnych przez duchownych. Jak relacjonowały media, papież mówił o „długo ukrywanym problemie”, który dopiero w ostatnich latach zaczął być szerzej omawiany w kontekście ruchu #MeToo.

Eksperci zajmujący się badaniem nadużyć w instytucjach religijnych podkreślają jednak, że brak jest dokładnych danych statystycznych. Wiadomo jedynie, że takie sytuacje zdarzały się w różnych częściach świata – od Afryki po Europę i Amerykę Łacińską.

Dlaczego misje są szczególnie trudnym środowiskiem?

Badacze zwracają uwagę, że wiele opisanych przypadków dotyczyło pracy misyjnej. Misjonarki często przebywają w: odległych wioskach, regionach o słabej kontroli instytucjonalnej, bądź miejscach z dużymi nierównościami społecznymi. W takich warunkach łatwiej dochodzi do nadużyć władzy, szczególnie gdy zakonnice są zależne od lokalnych duchownych lub przełożonych.

Według części raportów zdarzały się sytuacje, w których księża wykorzystywali swoją pozycję duchową lub finansową wobec sióstr zakonnych, co prowadziło do relacji seksualnych, a czasem do ciąż.

Problem trudny do zmierzenia

Na świecie żyje dziś około 650 tysięcy zakonnic, pracujących w tysiącach zgromadzeń zakonnych.

Nie istnieją jednak oficjalne statystyki dotyczące relacji seksualnych w zakonach, ciąż zakonnic, przypadków wykorzystywania przez duchownych. Eksperci podkreślają, że wiele takich spraw nigdy nie trafia do mediów. Często są rozwiązywane wewnętrznie przez zgromadzenia zakonne – poprzez opuszczenie zakonu przez zakonnicę lub przeniesienie duchownego.

Rzadkie przypadki czy przemilczany temat?

Na podstawie dostępnych danych trudno stwierdzić, czy przypadki zakonnic wracających z misji w ciąży są zjawiskiem częstym. Z jednej strony media opisują je sporadycznie, co sugeruje, że są raczej rzadkie. Z drugiej strony raporty kościelne i świadectwa byłych sióstr zakonnych wskazują, że problem wykorzystywania kobiet w zakonach mógł być przez lata niedostatecznie nagłaśniany. 

Dlatego pytanie, czy mamy do czynienia z pojedynczymi incydentami, czy zjawiskiem większym, niż oficjalnie się przyznaje, pozostaje nadal otwarte.

Źródła

1. Premier Christian News – Catholic Church investigates after two nuns expecting babies
2. The Cable – Two Catholic nuns become pregnant while on missionary work in Africa
3. The Independent – Catholic Church investigating pregnant nuns returning from Africa
4. PBS NewsHour – How a culture of secrecy covered up the abuse of nuns in the Catholic Church
5. National Catholic Reporter – Reports of abuse: AIDS exacerbates sexual exploitation of nuns
6. Maura O’Donohue – raport o wykorzystywaniu zakonnic przez duchownych (1994)