Czy duchy istnieją naprawdę? Przypadki, których nie da się łatwo wyjaśnić

Czasem wszystko zaczyna się od pojedynczego stuknięcia. Później ktoś widzi postać stojącą w drzwiach, słyszy kroki w pustym pokoju albo zauważa, że ciężki przedmiot zmienił miejsce. Łatwo uznać takie doświadczenie za pomyłkę, dopóki tego samego nie dostrzegą kolejne osoby. W historii badań nad zjawiskami paranormalnymi pojawiły się przypadki, w których świadkami byli nie tylko mieszkańcy, lecz także funkcjonariusze, reporterzy i specjaliści sprawdzający instalacje techniczne. Nie daje to jeszcze odpowiedzi, ale sprawia, że nie każdą opowieść można zamknąć jednym prostym wyjaśnieniem.

Co właściwie oznacza pytanie, czy duchy istnieją?

Słowo „duch” może oznaczać kilka różnych rzeczy. Dla jednej osoby będzie to świadoma część człowieka, która przetrwała śmierć ciała. Dla innej – widzialna zjawa odtwarzająca fragment dawnego wydarzenia. W relacjach o nawiedzeniach duch może również objawiać się wyłącznie poprzez odgłosy, zmianę temperatury, ruch przedmiotów albo niewytłumaczalne zakłócenia urządzeń.

Z tego powodu nie sposób potwierdzić istnienia duchów jednym prostym eksperymentem. Najpierw należałoby ustalić, czego właściwie szukamy: niezależnej świadomości zmarłego, obrazu powstającego w umyśle świadka, nieznanego zjawiska fizycznego czy może śladu przeszłości związanego z określonym miejscem.

Problem dobrze pokazuje pytanie, dlaczego duchy niemal zawsze pojawiają się w ubraniach. Jeżeli zjawa jest duszą człowieka, skąd bierze się jej suknia, mundur, płaszcz albo kapelusz? Szczegół ten może sugerować, że świadek nie widzi dosłownej niematerialnej istoty, lecz kompletny wizerunek człowieka powstający w świadomości.

Jakie zjawiska przypisuje się duchom?

Opowieści o duchach nie ograniczają się do widzenia półprzezroczystych postaci. Najczęściej zgłaszane doświadczenia można podzielić na kilka grup:

• zobaczenie postaci zmarłej albo nieznanej osoby;
• poczucie, że ktoś znajduje się w pokoju, mimo że nikogo nie widać;
• kroki, pukanie, szepty i głosy bez łatwego do ustalenia źródła;
• otwieranie drzwi, przesuwanie mebli i spadanie przedmiotów;
• powtarzające się awarie urządzeń lub oświetlenia;
• nagłe podmuchy, zimne miejsca i nietypowe zapachy;
• ślady, zadrapania albo dotyk odczuwany bez widocznego sprawcy;
• pojawianie się niezwykłych kształtów na zdjęciach i nagraniach.

Każda z tych grup wymaga innego sposobu podejścia. Odgłos może przenosić się rurami lub kanałem wentylacyjnym, cień może być odbiciem światła, a ruch przedmiotu wynikiem drgań podłogi. Trudniejsza sytuacja pojawia się wtedy, gdy zdarzenie obserwuje jednocześnie kilka osób albo gdy zostaje ono odnotowane przez niezależnego świadka, który wcześniej nie znał historii miejsca.

W domowej sytuacji warto więc najpierw sprawdzić możliwe przyczyny techniczne. Pomocny może być poradnik opisujący, dlaczego po pojawieniu się starego przedmiotu zwyczajne odgłosy mogą zacząć być odbierane jako oznaki nawiedzenia.

Czy relacja świadka może być dowodem?

Szczera relacja nie musi być relacją dokładną. Człowiek może naprawdę wierzyć, że zobaczył postać lub poruszający się przedmiot, a jednocześnie błędnie rozpoznać przyczynę zdarzenia. Pamięć nie działa jak niezmienny zapis wideo. Kolejne rozmowy, emocje, sugestywne pytania i poznane później informacje mogą zmieniać sposób, w jaki świadek odtwarza wydarzenie.

Nie oznacza to jednak, że każda relacja o duchu jest bezwartościowa. Jej znaczenie rośnie, gdy:

• opis powstał bezpośrednio po zdarzeniu;
• świadkowie sporządzili relacje niezależnie od siebie;
• osoby nie znały wcześniej legendy danego miejsca;
• zjawisko trwało wystarczająco długo, aby można je było sprawdzić;
• istnieją zdjęcia, nagrania, dokumenty albo ślady fizyczne;
• podjęto próbę wykluczenia awarii, mistyfikacji i błędnej obserwacji;
• dochodzenie obejmowało także informacje niepasujące do paranormalnej interpretacji.

Najciekawsze przypadki nie są więc tymi, które brzmią najbardziej przerażająco. Większą wartość mają historie zawierające wiele źródeł informacji, niezależnych świadków i rzeczywiste próby sprawdzenia alternatywnych wyjaśnień.

Enfield – zjawiska obserwowane przez policjantkę i reporterów

Jeden z najbardziej znanych przypadków rozpoczął się w 1977 roku w domu rodziny Hodgson przy Green Street w londyńskim Enfield. Peggy Hodgson mieszkała tam z czworgiem dzieci. 

Rodzina zgłaszała stukanie, drżenie łóżek, samoistne przemieszczanie się mebli, fruwające przedmioty oraz głos, który miał wydobywać się z ust 11-letniej dziewczynki. Do domu przyjeżdżali dziennikarze, fotografowie, policjanci oraz badacze związani z Society for Psychical Research.

Policjantka Carolyn Heeps opisała, że widziała, jak krzesło zachwiało się, a następnie przesunęło po podłodze. Nie stwierdziła jednak, że odpowiadał za to duch. Odnotowała zaobserwowany ruch, którego przyczyny nie potrafiła w tamtej chwili wskazać.

Przypadek jest kontrowersyjny, ponieważ 11-letnia Janet i jej siostra zostały przyłapane na pozorowaniu części zdarzeń. Dziewczynki przyznały, że czasami oszukiwały. Nie rozstrzyga to automatycznie losu wszystkich pozostałych incydentów, ale wyraźnie osłabia ich wartość. Zwolennicy autentyczności Enfield wskazują, że niektóre obserwacje pochodziły od osób spoza rodziny. Sceptycy odpowiadają, że w atmosferze medialnego zainteresowania łatwo było przeoczyć prostą sztuczkę albo nadać zwykłemu ruchowi nadzwyczajne znaczenie.

Pełniejszy opis wydarzeń znajduje się w artykule o rzekomo nawiedzonym domu przy Green Street w Enfield.

Enfield nie jest niepodważalnym dowodem istnienia duchów. Jest natomiast przykładem sprawy, w której współistniały udokumentowane oszustwa, szczere przekonanie świadków oraz zdarzenia, których nie udało się jednoznacznie odtworzyć.

Rosenheim – kancelaria badana przez techników i fizyków

Pod koniec lat 60. XX wieku w kancelarii prawniczej Sigmunda Adama w niemieckim Rosenheim zaczęły pojawiać się nietypowe zakłócenia. Lampy kołysały się, żarówki miały się samoistnie obracać, telefony samodzielnie wykonywały liczne połączenia, a urządzenia elektryczne działały nieprawidłowo.

Do sprawy włączono pracowników elektrowni, techników telekomunikacyjnych, policję oraz badaczy zjawisk paranormalnych. Instalację sprawdzano, wymieniano elementy wyposażenia i rejestrowano wahania występujące w sieci. Zjawiska wiązano przede wszystkim z obecnością młodej pracownicy Annemarie Schaberl.

Parapsycholog Hans Bender uznał sprawę za przykład powtarzalnej psychokinezy spontanicznej, czyli nieświadomego oddziaływania żyjącej osoby na otoczenie. Taka interpretacja nie oznaczałaby obecności ducha zmarłego. Zakładałaby, że źródłem zdarzeń jest człowiek znajdujący się pod silnym napięciem emocjonalnym.

Przeciwko paranormalnej interpretacji wysunięto jednak poważne zastrzeżenia. Część zapisów mogła zostać wykonana mechanicznie, nie wszystkie incydenty obserwowano w chwili ich powstawania, a możliwość manipulacji nie została całkowicie wykluczona. Istnienie dokumentacji technicznej pokazuje, że w kancelarii rzeczywiście badano nietypowe problemy, lecz sama obecność wykresów i specjalistów nie dowodzi nadprzyrodzonego pochodzenia zakłóceń.

Szczegóły sprawy opisujemy w materiale o hałaśliwym duchu w kancelarii adwokackiej w Rosenheim.

Rosenheim pozostaje ciekawy właśnie dlatego, że nie był wyłącznie rodzinną opowieścią. Na miejscu wykonano pomiary i próbowano ingerować w instalację. Jednocześnie dokumentacja nie pozwala wykluczyć, że część zdarzeń miała zwyczajne źródło albo została celowo wywołana.

Vallecas – nietypowe zdarzenia w policyjnym raporcie

W listopadzie 1992 roku policjanci zostali wezwani do mieszkania rodziny Gutiérrez Lázaro w madryckiej dzielnicy Vallecas. Rodzina łączyła niepokojące wydarzenia ze śmiercią młodej Estefaníi, która wcześniej uczestniczyła w szkolnym seansie z użyciem tabliczki Ouija.

Funkcjonariusze opisali między innymi odgłosy, otwierające się drzwi oraz nietypowe zachowanie przedmiotów. Znaczenie dokumentu polega na tym, że policjanci odnotowali własne obserwacje, zamiast jedynie przepisać opowieść mieszkańców.

Raport nie stwierdza jednak, że w mieszkaniu znajdował się duch Estefaníi. Policja nie dysponowała narzędziami pozwalającymi ustalić paranormalne źródło zjawisk. Dokument potwierdza przede wszystkim, że podczas interwencji funkcjonariusze zetknęli się ze zdarzeniami, których na miejscu nie potrafili prosto wyjaśnić.

Dodatkową ostrożność nakazują późniejsze wypowiedzi członków rodziny, którzy różnili się w ocenie wydarzeń. Część szczegółów mogła zostać rozbudowana przez media i kulturę popularną. Filmowa historia nie jest tym samym co treść policyjnej notatki.

Więcej informacji zawiera artykuł poświęcony sprawie Vallecas i zjawiskom opisanym w policyjnym raporcie.

Alma Fielding – gdy badacz zamieszkał z rodziną

W 1938 roku brytyjskie media opisały przypadek Almy Fielding, mieszkającej z rodziną w Thornton Heath pod Londynem. W domu miały unosić się w powietrzu przedmioty, rozbijać się naczynia, pojawiać się ślady na ciele domowników, a niewielkie obiekty miały materializować się w nieoczekiwanych miejscach.

Sprawą zainteresował się Nandor Fodor, badacz związany z International Institute for Psychical Research. Nie ograniczył się do krótkiej wizyty. Obserwował rodzinę, organizował próby kontrolne i stopniowo zaczął podejrzewać, że przynajmniej część zjawisk wywołuje sama Alma.

Nie zakończył jednak sprawy prostym stwierdzeniem, że wszystko było oszustwem. Fodor uważał, że zachowanie kobiety może mieć związek z traumą, silnym napięciem i nieuświadomioną potrzebą wyrażenia cierpienia. W jego interpretacji poltergeist mógł stanowić mieszaninę rzeczywistych doświadczeń psychicznych, oszustwa i zaburzonego sposobu reagowania na emocje.

Historię tę przedstawiamy dokładniej w artykule: Przedmioty latały po domu, a na ciele pojawiały się ślady. Badacz zamieszkał z rodziną i odkrył coś niepokojącego.

Przypadek Almy Fielding pokazuje, dlaczego najbardziej interesujące historie nie zawsze prowadzą do prostego wyboru między „duchem” a „oszustwem”. Człowiek może upozorować niektóre incydenty, szczerze przeżywać inne i z czasem samemu mieć trudność z oddzieleniem jednych od drugich.

Battersea – byt, który miał pisać listy

Jeszcze trudniejsza do uporządkowania jest historia rodziny Hitchings z londyńskiego Battersea. Od 1956 roku w ich domu miały występować tajemnicze uderzenia, przesuwające się przedmioty, odgłosy i wiadomości przypisywane istocie nazywanej Donaldem.

Nietypowym elementem były listy oraz zapiski, które rzekomy byt miał przekazywać nastoletniej Shirley Hitchings. Sprawa trwała wiele lat i zainteresowała prasę oraz badaczy zjawisk paranormalnych.

Największym problemem pozostaje zależność większości informacji od członków rodziny i osób zaangażowanych w opisywanie nawiedzenia. Nie zachował się materiał pozwalający niezależnie potwierdzić każdy etap historii ani wykluczyć, że niektóre wiadomości powstały z udziałem człowieka.

Opis wydarzeń można znaleźć w artykule: Byt pisał listy do 15-latki. Rodzina twierdziła, że nawiedzał ją przez 12 lat.

Battersea nie dostarcza twardego dowodu na istnienie duchów, ale rodzi interesujące pytanie: dlaczego niektóre opowieści o nawiedzeniu rozwijają się przez wiele lat, tworząc złożoną relację między rodziną a rzekomą niewidzialną istotą?

Zjawy widziane przez osoby zdrowe i przytomne

Zobaczenie postaci, której nie ma, nie zawsze oznacza chorobę psychiczną. Krótkie doświadczenia wzrokowe lub słuchowe mogą zdarzać się osobom zdrowym, szczególnie podczas żałoby, wyczerpania, silnego stresu, zasypiania albo przebudzenia.

Już pod koniec XIX wieku Society for Psychical Research przeprowadziło rozległy Census of Hallucinations. Uczestników pytano, czy podczas czuwania i dobrego stanu zdrowia doświadczyli wyraźnego wrażenia obecności człowieka, którego w rzeczywistości nie było. Znaczna liczba odpowiedzi pokazała, że doświadczenia przypominające spotkanie ze zjawą nie należą wyłącznie do osób z rozpoznanymi zaburzeniami.

Badanie nie dowodziło, że uczestnicy rzeczywiście zobaczyli zmarłych. Pokazywało natomiast, że realistyczne wrażenie postaci może pojawić się bez świadomego zmyślania. Człowiek może więc uczciwie opisywać ducha, nawet jeśli źródło doświadczenia znajdowało się w działaniu jego układu nerwowego.

Jeszcze bardziej realistyczne bywają doświadczenia występujące podczas paraliżu sennego. Osoba częściowo się budzi, ale nadal nie może poruszyć ciałem. Może wtedy widzieć postać, słyszeć kroki, czuć dotyk albo odnosić niezwykle silne wrażenie, że ktoś stoi obok łóżka.

Mechanizm ten może wyjaśniać część nocnych spotkań z duchami, szczególnie gdy świadek obudził się w łóżku i nie był w stanie się poruszyć. Nie tłumaczy jednak przesunięcia przedmiotu obserwowanego w ciągu dnia przez kilka osób.

Czy każde niewyjaśnione zdarzenie oznacza obecność ducha?

Nietypowe odgłosy, cienie, poczucie czyjejś obecności albo przesuwające się przedmioty nie muszą mieć jednej wspólnej przyczyny. Część takich doświadczeń może wynikać z pracy konstrukcji budynku, instalacji, przeciągów, obecności zwierząt, odbić światła albo błędnej oceny odległości i ruchu.

Znaczenie mają również mechanizmy psychologiczne i fizjologiczne. Pareidolia sprawia, że w niejasnych kształtach rozpoznajemy twarze i sylwetki. Paraliż senny oraz stany między snem a czuwaniem mogą wywoływać realistyczne obrazy postaci, głosy i silne poczucie obecności. Po śmierci bliskiej osoby niektórzy ludzie przez pewien czas słyszą jej głos, widzą znajomą sylwetkę albo czują, że znajduje się ona obok.

Na interpretację zdarzeń wpływa także sugestia. Osoba, która wcześniej usłyszała, że dom jest nawiedzony, zwraca większą uwagę na trzaski, cienie i zmiany temperatury, które w innym miejscu uznałaby za nieistotne.

Nie oznacza to, że każde zgłoszenie można wyjaśnić jednym z tych mechanizmów. Pokazuje jednak, dlaczego przed uznaniem zdarzenia za dowód obecności ducha należy sprawdzić możliwe przyczyny techniczne, środowiskowe, psychologiczne. Szerzej opisujemy je w artykule Słyszysz kroki, widzisz cienie i czujesz czyjąś obecność? Co może sprawiać wrażenie nawiedzenia.

Czy poltergeist jest duchem?

Słowo „poltergeist” pochodzi z języka niemieckiego i oznacza hałaśliwego ducha. W kulturze popularnej traktuje się go jak niewidzialną istotę, która stuka, rzuca przedmiotami i atakuje mieszkańców.

W parapsychologii pojawiła się jednak inna koncepcja. Według niej część przypadków może skupiać się wokół żyjącej osoby, często młodej i znajdującej się pod silnym napięciem. Zjawiska określano jako powtarzalną psychokinezę spontaniczną. Hipoteza ta była stosowana między innymi wobec wydarzeń w Rosenheim i Enfield.

Nie została ona potwierdzona w sposób pozwalający uznać nieświadomą psychokinezę za ustalone zjawisko. Pokazuje jednak, że nawet badacze uznający paranormalny charakter niektórych wydarzeń nie zawsze interpretowali je jako działanie zmarłego człowieka.

Poltergeist może więc oznaczać:

• ducha zmarłej osoby;
• nieznaną formę działania psychiki osoby żyjącej;
• serię mistyfikacji i błędnych obserwacji;
• mieszaninę rzeczywistych odgłosów, sugestii, konfliktów i celowego oszustwa.

Jak powinien wyglądać przekonujący dowód?

Pojedyncze zdjęcie, nagranie głosu albo opowieść świadka nie wystarczą do rozstrzygnięcia sprawy. Współczesne materiały łatwo zmodyfikować, a nawet autentyczne nagranie może przedstawiać owada, odbicie, zakłócenie, cudzy głos lub dźwięk przenoszący się z innego pomieszczenia.

Znacznie mocniejszy materiał powinien spełniać kilka warunków:

• zjawisko musiałoby powtarzać się w kontrolowanych okolicznościach;
• obserwację należałoby prowadzić kilkoma niezależnymi metodami;
• pełne nagrania powinny być dostępne, a nie ograniczone do krótkiego fragmentu;
• sprzęt, miejsce i osoby obecne podczas zdarzenia musiałyby zostać sprawdzone;
• badacze powinni wcześniej ustalić kryteria oceny;
• analiza musiałaby uwzględniać także dane przeczące paranormalnej interpretacji;
• niezależny zespół powinien móc potwierdzić wynik.

Największą trudność stanowi to, że relacjonowane zjawiska są zwykle krótkotrwałe i nieprzewidywalne. Kiedy w miejscu pojawiają się kamery i kontrolowane warunki, aktywność często ustaje. Zwolennicy duchów widzą w tym nieuchwytność zjawiska. Sceptycy uznają to za wskazówkę, że wcześniejsze incydenty wynikały z błędów albo działań ludzi.

Czy duchy istnieją naprawdę?

Bibliografia

• Dagnall N., Drinkwater K., O’Keeffe C., Ventola A., Laythe B., Jawer M., Massullo B., Houran J., Things That Go Bump in the Literature: An Environmental Appraisal of “Haunted Houses”, „Frontiers in Psychology”, 2020, pełny tekst publikacji.
• French C.C., Haque U., Bunton-Stasyshyn R., Davis R., The “Haunt” Project: An Attempt to Build a “Haunted” Room by Manipulating Complex Electromagnetic Fields and Infrasound, „Cortex”, 2009, 45(5), s. 619–629, DOI: 10.1016/j.cortex.2007.10.011.
• Cheyne J.A., Newby-Clark I.R., Rueffer S.D., Relations Among Hypnagogic and Hypnopompic Experiences Associated with Sleep Paralysis, „Journal of Sleep Research”, 1999, 8(4), s. 313–317, PubMed.
• Sharpless B.A., Clinical Features of Isolated Sleep Paralysis, „Sleep Medicine”, 2019, 58, s. 102–106, PubMed.
• Sidgwick H., Johnson A., Myers F.W.H., Podmore F., Sidgwick E.M., Report on the Census of Hallucinations, „Proceedings of the Society for Psychical Research”, 1894, t. 10, s. 25–422.
• Gurney E., Myers F.W.H., Podmore F., Phantasms of the Living, Trübner and Co., London 1886, Internet Archive.
• Playfair G.L., This House Is Haunted: The True Story of the Enfield Poltergeist, White Crow Books, Guildford 2011.
• Society for Psychical Research, Enfield Poltergeist, Psi Encyclopedia.
• Nickell J., Enfield Poltergeist, „Skeptical Inquirer”, 2012, wersja internetowa.
• Bender H., Der Rosenheimer Spuk – ein Fall spontaner Psychokinese, „Zeitschrift für Parapsychologie und Grenzgebiete der Psychologie”, 1968, t. 11, s. 104–112.
• Karger F., Zicha G., Physikalische Untersuchungen des Spukfalls in Rosenheim, „Zeitschrift für Parapsychologie und Grenzgebiete der Psychologie”, 1968.
• Gauld A., Cornell A.D., Poltergeists, Routledge & Kegan Paul, London 1979.
• Summerscale K., The Haunting of Alma Fielding: A True Ghost Story, Bloomsbury Publishing, London 2020.
• Fodor N., On the Trail of the Poltergeist, Citadel Press, New York 1958.
• Jiménez I., El expediente Vallecas, Ediciones EDAF, Madrid 2016.